پانزدهمین جلسه از سلسله کارگاه‌های فلسفه اخلاق خانه اخلاق پژوهان جوان با موضوع "صواب و ناصواب قاعده زرین اخلاق" با ارائه حجت الاسلام و المسلمین دکتر حسن بوسلیکی، عضو هیئت علمی موسسه آموزش عالی اخلاق و تربیت، در تاریخ 2 آذرماه 94 برگزار شد. در ادامه گزارشی از مطالب ایشان را می‌خوانید.

مقدمه

در یک دسته‌بندی مکاتب اخلاق هنجاری اعم از اینکه وظیفه‌گرا یا نتیجه‌گرا باشند به قاعده‌نگر و عمل‌نگر تقسیم می‌شوند، حتی به نوعی می‌شود برای اخلاق فصیلت هم دسته‌بندی در نظر گرفت. قاعده‌نگر‌ها دنبال قواعدی برای قضاوت اخلاقی هستند، آن‌هایی که از تعارض اخلاقی خیلی می‌ترسند یعنی این یک انگیزه برای فرار از تعارض اخلاقی است. آن‌ها دنبال تک‌قاعده هستند. فرانکنا در کتابش می‌گوید ما اگر نظریه‌ای داشته باشیم که تک‌قاعده داشته باشد، چون یک قاعده بیشتر نیست با چیزی تعارض نمی‌کند. این حرف را که قبول نداریم ولی می‌خواهم بگویم بعضی از مکاتب دنبال تک‌قاعده هستند، مثلا قاعده تعمیم‌پذیری کانت نمونه بارز این مکاتب است. یک قاعده خاص که در طول تاریخ حیات بشری وجود داشته است، قاعده زرین است؛ «آنچه برای خود می‌پسندی برای دیگران نیز بپسند». منفی‌اش هم سیمین می‌شود، آنچه برای خودت نمی‌پسندی برای دیگران هم نپسند. این که چرا این سیمین و آن زرین است، جای گفتگو دارد. چرا آن پایین‌تر از سطح آن است، که این بماند.

قاعده زرین در منابع دینی اسلام

واقعیت این است که همین قاعده در منابع دینی ما انعکاس زیادی داشته است. چند روایت در تثبیت این قاعده عرض می‌کنم: حضرت رسول (ص) می‌فرمایند: «ما کَرِهتَهُ لِنَفسِکَ فَاکرَهْ لِغَیرِکَ وَ ما اَحبَبتَهُ لِنَفسِکَ فَأَحِبَّهُ لِأَخیک. امام صادق (ع) می‌فرمایند که: سَیِّدُ الْأَعْمَالِ ثَلَاثَهٌ، إِنْصَافُ النَّاسِ مِنْ نَفْسِکَ حَتَّی لَا تَرْضی بِشَیْ‏ءٍ إِلَّا رَضِیتَ لَهُمْ مِثْلَهُ. حضرت در جای دیگر بیان می‌دارند که: إِنَّ مِنْ أَشَدِّ مَا افْتَرَضَ اللَّهُ عَلَی خَلْقِهِ ثَلَاثاً إِنْصَافُ الْمَرْءِ مِنْ نَفْسِهِ حَتَّی لَا یَرْضَی لِأَخِیهِ مِنْ نَفْسِهِ إِلَّا بِمَا یَرْضَی لِنَفْسِهِ مِنْهُ». اگر برای دیگران کاری انجام می‌دهی آن چیزی باشد که برای خودت می‌پسندی. تعبیرش این است إِنَّ مِنْ أَشَدِّ مَا افْتَرَضَ اللَّهُ. یعنی خیلی سخت است تو بخواهی این کار را بکنی. تا جایی که حضور ذهن دارم در قران بیشتر از یک آیه مربوط به این قاعده پیدا نکردم. ما بیان قاعده زرین را در قران نداریم اما این آیه راببینید: «یا أَیُّهَا الَّذینَ آمَنُوا أَنْفِقُوا مِنْ طَیِّباتِ ما کَسَبْتُمْ وَ مِمَّا أَخْرَجْنا لَکُمْ مِنَ الْأَرْضِ وَ لا تَیَمَّمُوا الْخَبیثَ مِنْهُ تُنْفِقُونَ». ناپاک‌ها را انفاق نکنید، «وَ لَسْتُمْ بِآخِذیهِ إِلاَّ أَنْ تُغْمِضُوا فیهِ» ، که اگر بخواهند این‌ها را به خودتان بدهند انگار از گرفتن آن دلخور می‌شوید. می‌خواهد بگوید چیزی را به دیگران نده که اگر به خودت می‌دادند آن را با ناراحتی می‌گرفتی. این به کار بردن قاعده زرین است وگرنه بیان قاعده زرین نیست.

قاعده، نه اصل

قاعده زرین یک نکته خیلی ویژه دارد، اول اینکه قاعده زرین، قاعده است و اصل نیست؛ یعنی فرمول صوری برای به دست اوردن اصول اخلاقی و وظایف است. مثل تعمیم‌پذیری کانت است . نکته ویژه‌ای که به نظرم می‌رسد این است که اگر ما بتوانیم یک اصل پیدا کنیم که بر سر آن اتفاق جهانی باشد، این می‌تواند برای اصل یک امتیاز بزرگ باشد. حضرت امیر در نامه‌ای که برای مالک اشتر می‌نویسد در مورد وفای به عهد می‌فرمایند: وفای به عهد کن، فإنّه لَیسَ مِن فَرائِضِ اللّه شَیءٌ اَلنّاسُ اَشَدُّ عَلَیهِ اجتِماعا مَعَ تَفَرُّقِ اَهوائِهِم وَ تَشَتُّتِ آرائِهِم مِن تَعظیمِ الوَفاءِ بِالعُهودِ. می‌گوید مردم با تشتت و اختلاف ارایی که دارند هیچی هم فرایض الهی نیست مثل وفای به عهد که همه بر آن اتفاق نظر دارند. می‌فرماید که وَ قَدْ لَزِمَ ذَلِکَ اَلْمُشْرِکُونَ فِیمَا بَیْنَهُمْ دُونَ اَلْمُسْلِمِینَ ، انگار حضرت می‌خواهد بگوید مورد اتفاق بودن یک قاعده برای آن قاعده یک ارزش است. به نظر می‌آید در ارزیابی‌ها اگر بخواهیم یک قاعده اخلاقی را ارزیابی کنیم بد نیست که یک پارامتر را به این اختصاص بدهیم ببینیم در سطح جهانی چقدر مورد اتفاق است. قاعده زرین این ویژگی را دارد.
هانس کونگ اندیشمند مسیحی، کاتولیک فعال درجه یک اخلاق جهانی است. مقاله‌ای درباره پارلمان ادیان دارد . اوایل آن مقاله راجع به قاعده زرین توضیح می‌دهد. از مسیحیت، یهودیت، اسلام، کنفسیوسم، بودیسم و ادیان مختلف عین این عبارت‌ها را می‌آورد . همین که این قاعده مورداتفاق جهانی است ارزش ویژه‌ای به آن می‌بخشد. لذا در اعلامیه به سوی اخلاق جهانی پارلمان ادیان به این قاعده تاکید شده است. پارلمان ادیان در پیش‌نویس این اعلامیه به عبارت نام خدا آورده بود. بودایی‌ها به این عبارت اعتراض می کنند، پارلمان ادیان روی کلمه خدا به توافق نمی‌رسند و آن را پاک می کنند اما سر قاعده زرین به توافق می‌رسند.

فاطمه شریفیان
فاطمه شریفیان

دانش‌آموخته فلسفه در مقطع کارشناسی از دانشگاه مفید قم. دانش‌آموخته فلسفه اخلاق در مقطع کارشناسی ارشد از دانشگاه قم