
۳ . انسان موجودی میان بهیمه و مَلَک
انسان موجودی میان بهیمه و مَلَک | انسان به لحاظ درجۀ وجودی میان بهیمه و مَلَک قرار دارد
کتاب الذریعه الی مکارم الشریعه، صفحۀ ۳۵، سطر اول
الباب السابع: فی کون الانسان بین البهیمه و الملک.
از عنوان پیداست که مصنف میخواهد در این باب، درجۀ انسان را تعیین کند. انسان به لحاظ درجۀ وجود، بین بهیمه و ملک قرار دارد. ملک موجودی مجرد است و بهیمه موجودی مجرد بزرخی یا بنابر قول مشاء مادّی. انسان وجودی مجرد دارد که از وجود حیوان بالاتر و از وجود ملک پایینتر است. علت این مطلب این است که انسان یک موجود مرکب است. ملک مرکب نیست. اصلاً مادّی نیست. البته منظور من ملک مجرد است، چون ما دو نوع ملک داریم: ملک مجرد و ملک جسمانی.
مصنف در اینجا در مقام مقایسۀ انسان با ملک جسمانی نیست، بلکه انسان را با ملک مجرد مقایسه میکند. مثلاً ملکی که باران را به زمین نازل میکند، ملکی جسمانی است. بعضیها میگویند این همان قوّۀ جاذبه است. یا مثلاً ملکی که مدبر بعضی از امور زمین است، نیز ملکی جسمانی است. انسان در اینجا با ملک روحانی که در مرحلۀ عقل است، مقایسه میشود؛ مثلاً جبرئیل عقل فعال بوده و بالاتر از انسان و معلم اوست.
ما در اینجا در حال مقایسۀ انسان با ملکی مثل جبرئیل هستیم. درجۀ انسان از جبرئیل پایینتر و از بهیمه بالاتر است. علت این مسئله نیز ترکیب است. ملک مرکب نیست. حیوان نیز از دو نوع نفس حیوانی و ناطقۀ برخوردار نیست، بلکه صرفاً نفس حیوانی را دارد. حیوان نیز از نظر نفسی تقریباً بسیط است. این که میگویم «تقریباً» بسیط است به این خاطر است که نفس نباتیشان را ملاحظه نمیکنند. اما انسان هم نفس و بُعد حیوانی دارد و هم نفس انسانی و بُعد نطقی دارد.
پس انسان از دو نوع نفس مرکب است: یکی نفسی که به سمت بدن تمایل داشته و مشتهیات بدن را درخواست کرده و از آنها استفاده میبرد و دیگری نفسی است که با قوای روحانی و عاقله فعالیت کرده و به سراغ علم و حکمت و امثال ذلک میرود. انسان به لحاظ عمل به دنبال کارهای حکیمانه است و به لحاظ علم به دنبال به دست آوردن علوم مطابق واقع است. انسان این دو بعد را دارد. البته این دو بعد انسان را مرکب به ترکیب اصطلاحی نمیکند، چون نفس حیوانی به منزلۀ جنس است و نفس انسانی به منزلۀ فصل و فصل جنس را در بر دارد.
به عبارت دیگر میتوان گفت انسان یک نفس دارد و واقعاً هم همین طور است. نفسی که مرتبۀ حیوانی را هم دارد. نفسی که دارای مراتب است: یکی مرتبۀ انسانی و دیگری مرتبۀ حیوانی. ما به مرتبۀ نباتی کاری نداریم؛ با این همه انسان آن را هم دارد. پس ملاحظه میکنید که انسان نیز نفس مرکب ندارد، چون اگر موجودی دو نفس داشته باشد، تبدیل به دو موجود میشود. منتها این نفس طوری است که دارای دو مرتبه است اما نفس حیوان صرفاً یک مرتبه دارد.
نفس ملک نیز یک مرتبهای بوده و ترکیبی در آن وجود ندارد. مرتبۀ نازله متعلق به حیوان و مرتبۀ عالیه متعلق به ملک است. وقتی مرتبۀ نازله و عالیه در انسان جمع شدند، انسان را بین این دو قرار دادند. انسان هم دارای مرتبۀ عالیه است و به این جهت از حیوان بالاتر است و هم دارای مرتبۀ سافله است و به این جهت از ملک پایینتر است. پس انسان هم از ملک پایینتر و هم از حیوان بالاتر است.
به همین مناسبت هم گفته میشود که انسان «بین الملک و الحیوان» قرار دارد. مصنف در اینجا این مرتبۀ عالی و سافل را با تطبیقات مختلف توضیح میدهد. مصنف گاهی این را بر عقل و هوی و گاهی بر آخرت و دنیا تطبیق میدهد. به عبارت دیگر انسان هم امر رفیع را دارد و هم امر وضیع را. منتها این مطلب کلی است و باید توضیح داده شود که رفیع و وضیع به چه معنا هستند.
ظاهراً مصنف در اینجا هفت تطبیق را بیان میکند. او نجدین را به معنای وضیع و رفیع گرفته و هفت وضیع و هفت رفیع درست میکند. من این مطالب را از رو میخوانم و به بیان خارجی نیازی نیست.
الإنسان لما ركب تركيبًا بين بهيمة وملك – فشبهه بالبهيمة بما فيه من الشهوات البدنية، من المآكل والمشارب والمناكح، شبهه بالملك بما فيه من القوى الروحانية من الحكمة والعدالة والجود – صار واسطة بين جوهرين: وضيع ورفيع؛ ولهذا قال تعالى: وَهَدَيْنَاهُ النَّجْدَيْنِ.
«فشبهه» جواب «لما» است. «شبه» دوم که در خط بعدی آمده است، عطف بر «شبه» اول است. «شبهه» مبتدا بوده و «صار واسطه» خبر آن است. مجموع این جمله، جواب «لما» است. بنابراین عبارت چنین است: از آنجایی که انسان مرکب به ترکیب بین ملک و بهمیه شده است، یعنی ترکیبی پیدا کرده که در آن ترکیب هم سنخ بهیمه وجود داشته و هم سنخ ملک در آن قرار دارد، پس شباهتش به بهائم و ملک باعث شده است تا انسان واسطۀ بین دوجوهر باشد. «بما فیه من الشهوات…» شباهت به بهائم را توضیح میدهد. انسان به خاطر داشتن اموری که در آن شهوات بدنیه است، به بهائم شباهت پیدا کرده است.
انسان نیز نفس مرکب ندارد، چون اگر موجودی دو نفس داشته باشد، تبدیل به دو موجود میشود. منتها این نفس طوری است که دارای دو مرتبه است اما نفس حیوان صرفاً یک مرتبه دارد.
به عبارت دیگر از آنجایی که در ذات او شهوات بدنیه -که همان شهوات حیوانیه است- موجود است، به بهائم شباهت پیدا کرده است.
میدانید که بدن انسان مادّۀ انسان و نفس او صورت آن است. از بدن به حیوان و از نفس به ناطق تعبیر میکنند. انسان مرکب از جنس و فصل است؛ به این معنا که مرکب از بدن و صورت است. جنس همان بدن و فصل همان صورت است. اگر جنس انسان، حیوان باشد، مادّۀ او، مادّۀ حیوانی خواهد بود. در نتیجه بدن او نیز بدنی حیوانی خواهد بود. منتها از آنجایی که ترکیبش از حیوان بالاتر است، به او نفس انسانی داده میشود.
با این همه انسان در هر صورت، بُعد حیوانی دارد. من قبلاً به این اشاره کردم که چرا انسان با وجود حیوان بودن از حیوان بالاتر است: چون انسان حیوان لابشرط است ولی حیوانات معمولی حیوان بشرط لا هستند. این «لابشرط» بودن درجۀ حیوانیت انسان را بالاتر برده است ولی بالاخره حیوان است. حیوان به معنای موجود زنده بودن است. به تعبیر مصنف در انسان شهوات بدنیه وجود دارد. این «لابشرط» بودن باعث میشود که مقام انسان از سایر حیوانات، بالاتر باشد ولی در عین حال بالاخره حیوان است.
…
….
