به نظر میرسد تربیت اخلاقی در حوزه علمیه براساس رابطه شاگردی-استادی بنا شده است. در دورههای متأخر درسهای اخلاق هم به این مساله کمک میکرد، اما به علتهایی این رابطه تضعیف شد و مکانیزم دیگری جایگزین آن نشد. مساله دیگر اینکه تصور میکنم تربیت یا
نتیجهگیری از مجموع شواهدی که در آثار غزالی، به خصوص در احیاء العلوم، میتوان به دست آورد چنین برمیآید که رأی غزالی دربارۀ وجود شکاف میان معرفت اخلاقی و عمل اخلاقی به رأی ارسطو نزدیک است. برای پر کردن شکاف میان معرفت و عمل اخلاقی باید، افزون بر
خانه اخلاق پژوهان جوان با هدف ترویج مباحث اخلاقی و آشنایی علاقهمندان به حوزه اخلاق، هر ساله «مدارس الاخلاق» را برگزار میکند. مدرسه زمستانه با هدف آشنایی مقدماتی علاقهمندان به حوزه اخلاق و در هشت جلسه برگزار میشود و مخاطبان با کلیات اخلاق اسلامی و فلسفه اخلاق آشنا میشوند. در این دوره مطالب به گونهای ارائه شود که عموم مخاطبین بتوانند نهایت استفاده را داشته باشند. در جلسه پیش رو که ششمین جلسه زمستان 1396 است و در تاریخ 10 اسفندماه برگزار شد، آقای دکتر سید حسن اسلامی برای ما از «اخلاق کاربردی» سخن گفتند. گزارشی از این نشست را در ادامه میخوانید.
افراد با نظریههای اخلاقی مختلفی به مسائل زیستمحیطی میپردازند. کسانی که اخلاق فضیلت را جدی میگیرند نگاهشان چه تفاوتی با سایرین، مثلاً فایدهگرایان، دارند؟ اتفاقاً اولین تفاوتشان در مقابل فایدهگرایان آشکار میشود. از همین جا بحث را آغاز می کنم. همانطورکه میدانید، فایدهگرایی، از اینجا شروع
اخلاقورزی در ایران معاصر مشکلاتی دارد که بیتوجهی به آنها مانع از رشد و شکوفایی این عرصه میشود. امروزه شاهد رستاخیزی در عرصۀ اخلاق هستیم و به نظر میرسد که این رشتۀ علمی متقاضیان جدّی دارد. با این همه، تا نگرش رایج و مسلط بر این عرصه اصلاح نشود، نمیتوان انتظار چندانی داشت که این عرصه رونق گیرد. نویسنده، با این امید که این عرصه گسترش مناسب و مقبولیت عمومی پیدا کند، کوشیده است تا برخی مشکلات اندیشگی و نگرشی را در این عرصه بازشناسی و بازگو کند. برخی از معضلات اصلی این عرصه عبارتاند از انکار اصالت اخلاق و بیموضوع ساختن آن، تحویل بردن اخلاق به فقه یا عرفان، نگرش قدّیسانه به اخلاقورزان، ورود نامتخصصان به این عرصه و رواج فرهنگ نوشتن در جزایر پراکنده.
ابوالقاسم فنايي، استاد فلسفه اخلاق دانشگاه مفيد قم نيز چندان شهود صرف را قابل اعتماد براي زيست اخلاقي نميداند و از اين جهت معتقد است كه شهود بشري بايد در مسيري صحيح قرار بگيرد تا صحت و سقم آن روشن و قابل اعتماد شود و
شبیهسازی انسانی یکی از چالشهای جدید مهندسی ژنتیک است که مسائلی در حوزه دین، اخلاق، و حقوق و دیگر عرصههای اندیشه برانگیخته است. شبیهسازی (Cloning) عبارت است از تولید مثل و ایجاد موجودی مشابه نسخه اصلی به طریقهای غیرجنسی. در این شیوه که به وسیله آن، یان ویلموت موفق به ایجاد گوسفندی به نام «دالی» شده است، به جای لقاح طبیعی و نفوذ اسپرم به درون غشای تخمک، هسته سلول غیرجنسی برگرفته و به جای هسته تخمک گذاشته و از طریق تحریک الکتریکی تخمک به تقسیم سلولی میپردازد. سپس این تخمک را در رحم میگذارند تا موجود زندهای بدون نیاز به پدر به وجود آید. بسیاری کسان کاربست این تکنیک را درباره انسان محکوم میکنند و بر این باورند که این کار شأن و کرامت انسانی را خدشهدار ساخته و او را تا سطح کالایی بیارزش فرو میکشد. مخالفان شبیهسازی انسانی دلائل فراوانی به سود نظریه خود اقامه میکنند. مسلمانان اهل سنت نیز قاطعانه این کار را خلاف دین و حرام میشمارند و از دلائل متعددی استفاده میکنند. در این نوشته تنها دلائل کلامی بر ضد شبیهسازی انسانی گزارش و بررسی شده است. دلائل کلامی ششگانه در حرمت شبیهسازی انسانی عبارتند از: شبهه خلق، تحدی با خداوند، نقض سنت زوجیت، نقض سنت تنوع، تغییر خلق الله و دستکاری ژنتیکی و بازی با مخلوقات. نگارنده پس از نقل و تحلیل این دلائل به این نتیجه میرسد که هیچ یک از این دلائل نمیتواند شبیهسازی انسانی را تحریم کند. زیرا برخی دلائل، خارج از موضوع است و در صورت قبول برخی نیز آنها، شاهد تعارض در فتواهای متضاد اهل سنت در عرصههای مختلف مهندسی ژنتیک خواهیم بود.
ابهام در حد و حدود دروغ مصلحتآمیز و سوءتفسیر بعضی مصادیق تأییدشده در سنت دینی، موجب گردیده دروغهای متعددی، در فرهنگ ما، با عنوان «دروغ مصلحتآمیز» شناخته گردد و شاهد آفتهای متعدد این دورغ در عرصههای مختلف جامعه، از قبیل خانواده، سیاست، دین و … باشیم؛ بنابراین برای مبارزه با دروغ و جلوگیری از آفتهای فرهنگسوز آن، باید اولاً به یک تعریف حقیقی از دروغ مصلحتآمیز دست یافت و ثانیاً دلایل کسانی که دروغ در بعضی مصادیق را جایز میشمارند، مورد تحلیل و بررسی قرار داد و سرانجام با ارائه معیار دقیقی برای تشخیص دروغ مصلحتآمیز، بتوان با این آفت شوم مبارزه نمود.
واژه دروغ از مفاهیمی است که علی رغم کاربرد فراوانی که در تعاملات رفتاری دارد، تعریف صریحی از آن در دست نیست. این نقیصه مایه سردرگمیهای متعدد و موجب پیدایش دروغهای مجاز شده است. دروغ از یک طرف عملی غیراخلاقی و از طرف دیگر مسبب اعمال غیر اخلاقی دیگر هم میشود، از همین جهت نسبت به گناهان دیگر حائز اهمیت است. در این نوشتار به مفهوم دروغ، ارتباط آن با انحرافات اجتماعی و بیان دیدگاههای سه گانه درباره آن پرداخته شده است و سپس به کارکرد اصلی دروغ، علل و پیامدهای فردی و اجتماعی آن اشاره شده و آنگاه این خصلت غیر اخلاقی، به اختصار از منظر دین مورد بررسی قرار گرفته است.
اشاره در نشریه ادواری فرانسه (France) مورخ 1797، شماره اول، قسمت ششم، صفحه 123، در مقالهای با عنوان «درباره واکنشهای سیاسی» نوشته بنژامن کنستان، عباره زیر دیده میشود: اصلی اخلاقیای که راستگویی را یک تکلیف میشمرد، اگر به صورت منفرد و نامشروط پذیرفته شود، وجود
بنیاد کتابهای اخلاق اسلامی عمدتا پالایش جان از آلودگیها و آراستن آن به زیباییها است. اندیشه محوری این قبیل کتابها آن است که انسان فعلی آنی نیست که باید باشد و آنی است که نباید باشد. به همین سبب، باید خود را بپیراید و بپالاید و مسیر کمال را بپیماید تا شایسته مقام انسانی و خلیفه اللهی شود. کتاب تزکیه النفس نیز بر محور همین اندیشه اصلی میچرخد و میکوشد با الهام از یافتههای دیگر عالمان اخلاق و وامگیری از آثار عرفانی، این نکته را دوباره بسط دهد.
امروزه مصرف گوشت صنعتى به شکل وسیعى رواج یافته و مراکز صنعتى پرورش حیوانات جایگزین شیوههای سنتى شده است. این مقاله از این نقطه عزیمت آغاز مىکند که تفاوتهای اساسى میان گوشتهای صنعتى و گوشتهای غیرصنعتى وجود دارد که از نظر اخلاقى تعیینکننده است و با توجه به نحوه فراهم آمدن گوشتهای صنعتى، خوردن آنها اخلاقاً دفاعپذیر نیست. نگارنده در این مقاله برای اثبات مقصود خود دو استدلال پیش مىکشد: نخست استدلال بر اساس تحمیل رنج گسترده و ناموجه به حیوانات، و دوم تخریب گسترده محیط زیست. هر استدلال خود بر یک مقدمه علمى و یک مقدمه اخلاقى مبتنى است و در صورت پذیرش این مقدمات علمى و اخلاقى، چارهای جز دست کشیدن از مصرف گوشت صنعتى یا دست کم کاهش مصرف آن وجود ندارد. پس از طرح این استدلالها، نویسنده به سه اشکال اساسى مىپردازد و مىکوشد به آنها پاسخ دهد.