چیستی شهود اخلاقی

پیشینه و ضرورت تحقیق در باب چیستی شهود اخلاقی

شهود اخلاقی از جمله اصطلاحاتی است که در فلسفۀ اخلاق قرن بیستم، بحث‌های فراوانی را به دنبال داشت. در زبان فارسی، برخی از آثاری که حاوی بحث در باب شهودگرایی اخلاقی هستند، ترجمه شده و نیز آثاری نیز در باب شهودگرایی اخلاقی تألیف شـده است.

از جمله نخستین ترجمه‌ها در حوزۀ فلسفۀ اخلاق کتاب فلسفۀ اخلاق نوشتۀ آر. اف. اتکینسون با ترجمۀ مرحوم سهراب علوی‌نیا است. بحث شهود و شهودگرایی اخلاقی در این کتاب تنها چهار صفحه است (اتکینسـون، ۱۰۶۷ :۱۳۳ــ۱۳۴.) دو گزارش از جفری و مری وارنوک در قالب دو فصل کوتاه انتقادی به ترتیب در کتاب‌های فلسفۀ اخلاق در قـرن حاضر و فلسفۀ اخلاق در قرن بیستم از شهودگرایی اخلاقی آمده است کـه هـر دو گزارش کاملا عجولانه و بدون ذکر ابعاد این نظریه، به نقد آن پرداخته‌اند. ایـن دو کتاب به ترتیب توسط صادق لاریجانی و ابوالقاسم فنایی به فارسی ترجمه شده‌اند و هر دو ترجمه دارای تعلیقات و حاشیه‌هایی بر متن اصلی کتاب است. تعلیقات کتاب اول، عمدتاً حاوی مباحثی برگرفته از اصول فقه است و در مواردی نیز توضیحات و نقدهایی کوتاه بر آرای پریچارد و مور.

تعلیقات کتاب دوم، حاوی تبیین‌های خوبی دربارۀ مفهوم شهود و مدعای شهودگرایان است. دوازده صفحه از تعلیقات بر کتاب دوم به تبیین و بررسی شهودگرایی اخلاقی دیوید راس اختصاص یافته و در خلال آن، استاد فنایی متذکر شده‌اند که گزارش مری وارنوک از دیدگاه شهودگرایی اخلاقی «بسیار مجمل و تـا حـدی غیرواقعـی» اسـت (وارنـوک، ۱۰۹۳ :۱۵۱ ).

هیچ یک از این آثار بر ماهیت شهود اخلاقی متمرکز نشده‌اند و صرفاً آنچه را که در شهودگرایی اخلاقی و دیدگاه‌های فیلسوفانی همچون ویلیام دیوید راس ذکر شده، به عنوان تبیینی برای شهودگرایی اخلاقی ارائه داده‌اند.

وارنوک‌ها در دو کتابی که هر دو گزارشی از فلسفۀ اخلاق معاصر است، خود را کمتر به نگارش ارجاع به اصل کتاب‌ها و مقالات گزارش‌شده، ملزم دانسته‌اند ـ دست کم در مـورد گزارش آن‌ها از شهودگرایی راس، وضع بدین منوال است ـ و از ایـن رو، یـافتن برخی از نسبت‌هایی که به مولفان می‌دهند، گاه کاری دشوار است.

دیگر کتاب‌هایی که به شهودگرایی اخلاقی پرداخته‌اند، کتاب‌هایی هستند کـه بـه عنوان مدخل برای آشنایی نوآموزان فلسفه با فلسفۀ اخلاق به فارسی ترجمـه و یـا اساسـاً تألیف شده‌اند. کتاب فلسفۀ اخلاق نوشتۀ ویلیام کی. فرانکنا بـا ترجمـۀ هـادی صـادقی، توصـیفی  کاملاْ اجمالی از شهودگرایی در حجم پـنج صـفحه، بـه دسـت داده اسـت.

کتاب درآمدی جدید به فلسفۀ اخلاق نوشتۀ هری جی. گنسلر نیز که متـرجم آن حمیدۀ بحرینی است، در حدود چهارده صفحه، شهودگرایی اخلاقی را به صورت کارگاهی به نوآموزان فلسفۀ اخلاق آموزش می‌دهد. سروش دبـان نیـز در درسگفتارهای فلسفۀ اخلاق، در حدود همین صفحات و همـین سطح را بـه شـهودگرایی اخلاقی اختصاص داده است.

همچنین مقالۀ «شـهودگرایی اخلاقی» نوشـتۀ جاناتان دنسی در دایرةالمعارف فلسفه ویراستۀ پل ادواردز و دونالد ام. بورچرت با ترجمۀ انشاالله رحمتی در مجموعه مقالاتی از این دایرةالمعارف با عنوان دانشنامۀ فلسفۀ اخلاق بـه ذکـر پـنج معنا برای شهودگرایی اخلاقی می‌پردازد، کمتر به مفهوم شهود اخلاقی تمرکز دارد و صرفاً شهودگرایی اخلاقی را مورد واکاوی قرار می‌دهد.

قدیمی‌ترین مقاله دربارۀ شهودگرایی اخلاقی راس که در مجلات فارسی‌زبان منتشر شـده، «وظایف اخلاقی در دیـدگاه دیویـد راس» است. در این مقاله، حسین اترک، با استفاده از تبیینی که استراتن‌لیک در مقدمۀ کتاب راس از دیدگاه شهودگرایی اخلاقی به دست داده، تلاش کرده منظور راس از مفهوم وظیفه را روشن سازد. او همچنین در مقالۀ دیگری بـا عنوان «تحلیل مفهوم «وظیفه در نگاه نخست» در اخلاق دیوید راس» تبیین بسیار خوبی از وظایف در نظر اول به دست داده است. و با بررسی نوشته‌های راس در هـر دو کتاب او، مقصود او از وظایف در نظر اول را در زبان فارسی تبیین کرده است.

هیچ یک از این آثار بر ماهیت شهود اخلاقی متمرکز نشده‌اند و صرفاً آنچه را که در شهودگرایی اخلاقی و دیدگاه‌های فیلسوفانی همچون ویلیام دیوید راس ذکر شده، به عنوان تبیینی برای شهودگرایی اخلاقی ارائه داده‌اند. مقالۀ حاضر با تمرکز بر آثار فیلسوفانی است که در فلسفۀ اخلاق به عنوان فیلسوفان شهودگرا شناخته می‌شوند و جمع‌بندی نگرش آنان در باب چیستی شهود اخلاقی است.

…