اخلاق جهل

مقدمه

فلسفه اخلاق در ایران بر خلاف سنت آکادمیک غربی، نوپا است. فلسفه اخلاق در غرب چندین قرن به شکل آکادمیک و مجزا به عنوان شعبه مستقلی از فلسفه تدریس شده است. اسپپینوزا و کانت کتابی با همین عنوان به رشته تحریر در آورده‌اند، کتاب نیکوماخوس ارسطو هم یک کتاب تخصصی فلسفه اخلاق است. اما در ایران شاید اولین کتابی که تحت عنوان فلسفه اخلاق نگارش شده است از مرحوم مطهری بوده، هر چند که آن کتاب از حیث محتوا سنخیت چندانی با ادبیات فلسفه اخلاق ندارد، مضامین این کتاب مضامین مفیدی هستند ولی به معنای اکادمیک آن چندان نزدیک نیستند.

تقسیم‌بندی معروف اخلاق، فرااخلاق، اخلاق هنجاری و اخلاق توصیفی را همه می‌دانید اما نکته‌ای که شاید دوستان التفاتی به آن نداشته باشند، اهمیت و اولویت نظری و عملی فلسفه اخلاق است. فلسفه دین، فلسفه ذهن، فلسفه کنش، فلسفه سیاسی و فلسفه زبان شاخه‌های مهمی از فلسفه‌های مضاف هستند، ولی فلسفه اخلاق دانشی است که همه این ساحات متنوع را به استخدام خودش در می‌‌آورد تا به عمل از آن جهت که واجد ارزش است بپردازد، ارزش عمل و ارزش اخلاقی اعمال را بررسی می‌کند و همان اندازه که کنش‌ها و واکنش‌های انسانی مهم هستند فلسفه اخلاق هم به تبع آن اهمیت دارد. اما وقتی می‌‌گوییم فلسفه اخلاق، معمولاً ذهن مخاطب به سمت مباحثی مثل مباحث جی. ای مور و مباحث ناظر بر ماهیت خوبی و بدی و غیره می‌رود. این مباحث خیلی مهم هستند ولی فلسفه اخلاق یا به معنای کلی‌اش اخلاق‌پژوهی، می‌‌‌تواند شاخه‌های خیلی متنوعی داشته باشد که از قضا به آن‌ها فکر نشده است و ادبیات لاغری دارند. می‌‌توانیم شاخه‌های جدید را ببینیم و به اخلاق از منظر‌های جدیدی نگاه کنیم، و همین مباحث می‌‌توانند نگاه ما را به اهمیت فلسفه اخلاق عوض کنند و تنها آن نگاه فرااخلاقی صرف نباشد که طبیعتاً انتزاعی است و ممکن است جذابیت‌های لازم برای یک فلسفه کاربردی را نداشته باشد.

سابقه بحث اخلاق جهل

مبحث اخلاق جهل تقربیاً مبحث بکر، تازه و جزیره کشف ناشده‌ای است. وقتی درباره اخلاق جهل سخن می‌‌گوییم حکم آلیس در سرزمین عجایب را داریم وطبیعتا با پدیده‌های متنوعی رو به رو می‌‌شویم. جهل پدیده مهمی در زندگی انسان و جزئی لاینفک از حیات بشری است، به همین دلیل باید در مورد آن اخلاقاً تعیین موضع کنیم و لازمه تعیین موضع هم تبیین موضوع است. باید بررسی کنیم که وقتی می‌‌گوییم جهل، مرادمان از جهل چیست؟ و به تبعش اخلاق جهل چیست؟ منتها اگر از من بپرسید آیا کسی هست که درمورد اخلاق جهل کتابی نوشته باشد؟ پاسخ منفی است و حتی یک مقاله مستقل به این نحو که ما صحبت خواهیم کرد نوشته نشده است. بنابراین بی‌آنکه بخواهم ادعای نوآوری داشته باشم، ظاهرا ما با یک یافته جدید رو به رو هستیم.

جهالت‌شناسی و اخلاق جهل

به طور کلی به دو نحو می‌‌توانیم درباره جهالت‌شناسی و جهل صحبت کنیم. یک نگاه محدودتر که می‌‌تواند جهالت‌شناسی به مثابه معرفت‌شناسی معکوس باشد. یعنی بگوییم حفره‌هایی معرفتی داریم و معرفت‌شناسی هم از آنجا که از شناخت سخن می‌‌گوید ناخودآگاه از حفره‌های تاریک و جا‌هایی که دست شناخت به آن‌ها نمی‌رسد نیز سخن می‌‌گوید. می‌‌توانیم اسم آن نقطه‌ها را جهل و جهالت بگذاریم و بعد بگوییم جهالت‌شناسی نوعی معرفت‌شناسی معکوس است. ولی ما نمی‌خواهیم در این مورد و با این رویکرد سراغ پدیده جهل برویم چون اگر چه نه با این عنوان، ولی تقریباً به عدد همه معرفت‌شناسان عالم در مورد این مضمون نا خوداگاه سخن گفته شده است.
اما می‌توان یک رویکرد مستقل به جهالت‌شناسی داشت، یعنی رویکردی که جهل و جهالت را به عنوان یک پدیده مستقل بررسی می‌‌کند، نه تابعی از معرفت یا نقاط کور معرفت. موضوع سخن ما این است که اخلاق جهل چیست؟ اگر جهل یک پدیده است و اگر انتخاب ما و فاعلیت ما، در جهالت‌های ما مدخلیت و نقش دارند، در آن صورت آیا اخلاق و اخلاقیاتی بر نحوه مواجهه ما با پدیده جهل حاکم است؟ اگر هست آن اخلاق چیست؟ چگونه باید باشد و چه مبانی‌ای باید داشته باشد؟ این در واقع سرآغاز و مدخل بحث ما به اخلاق جهل است.

…