انگیزش اخلاقی؛ چگونه می‌توانیم اخلاقی باشیم؟

مقدمه

فضای فلسفه اخلاق فعلی با فضای قدیم فلسفه اخلاق در ایران کمی متفاوت است. تقریبا حدود ۱۵۰ سال در حوزه فلسفه اخلاق عقب افتاده‌ایم. اگر چه میراث فلسفه اخلاقی ما در کتاب‌هایمان پخش است، منتها آن انسجامی که لازم است، کمتر دیده می‌شود و این یک حرکت صحیح علمی را می‌طلبد.

در حوزه فلسفه اخلاق چند دغدغه اصلی وجود دارد که به برخی از آن‌‌ها اشاره می‌کنم. یکی از آن‌‌ها این است که فقط مصرف‌کننده نباشیم. مباحثی در حوزه فلسفه اخلاق وجود دارد که فقط ما هستیم که باید حضور داشته باشیم، از برادران اهل سنت هم بر نمی‌آید، مطالبی هست که فقط به شیعه بر می‌گردد. در کنفرانس‌هایی که با اساتید اروپایی داشتیم اتهامشان به سمت ما این بود که می‌گفتند اگر حرف‌هایی که شما می‌زنید درست است، پس چرا در آن چند قرن نگفتید؟ چرا یک مقاله ننوشتید؟ فیلسوف اخلاقی مثل کانت که یک چهره بین المللی است و در همه دیار‌‌‌ها هم لااقل یک کانت‌شناس وجود دارد، به خودش اجازه می‌دهد اسم پیامبر اسلام را در کتابش بیاورد و توهین‌کند. ما نمی‌توانیم از دنیای غرب انتظار داشته باشیم جواب کانت را بدهند. میراث فلسفه غرب را جدی بگیرید و بخوانید، منتها نه منفعلانه، حضور داشته باشید. اگر ابزار، زبان یا قالب‌های مخاطب‌فهمی نیاز است، آن‌ها را تحصیل کنید. حرکت‌‌‌های مبارکی انجام شده اما جزیی بوده‌اند. این یک دغدغه بزرگ است.

دومین نکته این که اینکه از فضاهایی که ایجاد شده،  کمال استفاده را ببرید. این روزها شاید صد‌‌‌ها موضوع مطرح می‌شود. امیدوارم به تعداد افرادی که اینجا هستند کتاب و مقاله جدی در دفاع از عقایدمان داشته باشیم. راه باز است، استعداد، نیروی جوانی، انگیزه، ایمان و آرامش هم دارید، این‌‌ها دستاوردهای بزرگی است و می‌توانیم از آن‌‌ها استفاده کنیم و درباره عقایدمان صحبت کنیم. این یک درددل دوستانه بود.

سه عنصر مهم در فلسفه اخلاق ایران

عموماً سه عنصر و حلقه را در فلسفه اخلاق ایران مهم می‌دانم و از دوستان تقاضا می‌کنم درباره این سه موضوع خوب کار کنند. بخش اولش این است که مدتی در فلسفه آلمان متمرکز بشوید؛ در حوزه اراده‌گرایی آلمانی و مدرنیته، کانت، هگل، بخش‌هایی از شوپنهاور و نیچه مطالعه کنید. بحث اراده و ارزش یکی از مهم‌ترین مباحث است. من تقریبا تمام رساله‌هایی را که در حوزه کانت از سال ۱۳۸۸ به بعد در ایران نوشته شده است، دیده ام، شاید به تعداد انگشتان یک دست در این موضوع کار نشده است و این اتفاق در حالی است که استاد راهنمای من می‌گفت من فقط ۲۵ سال راجع به بحث اراده و ارزش در کانت، هگل و ماکس شلر و مارتین هایدگر کار کرده‌ام. چرا باید در این حوزه مطالعه داشته باشیم؟ زیرا زبان و قالب مخاطب‌فهم ما این کتاب‌‌‌ها هستند و شما اگر بخواهید با فضای خارج از محدوده زندگی ارتباط برقرار کنید، لاجرم باید قالب‌های مخاطب‌فهم را در نظر بگیرید. من چنین تجربه‌ای داشته‌ام، ترجمه انگلیسی کتاب بدایه مرحوم علامه طباطبایی را در انگلستان پیدا کردم و در یکی از مجامع فلسفی غربی بردم. این کتاب را دست فیلسوفان دادیم، هر چه خواندند گفتند ما متوجه نمی‌شویم، چون زبان و قالبش، قالب مانوس ذهن آن‌‌ها نبود. کسی می‌تواند این‌‌ها را خوب منتقل کند که قالب‌های آن‌‌ها را متوجه شود. در بحث علت و معلول بحثی به نام affinity داشتیم، من این بحث را فقط با ابزار فلسفه ماکس شلر توانستم به آن‌‌ها بفهمانم.

حلقه دوم، بحث روانشناسی اخلاق و بحث‌های مربوط به انگیزش اخلاقی است. این هم فوق العاده مهم است که در این جلسه می‌خواهیم از آن صحبت کنیم.

…