تأملی درباره جایگاه و مؤلفه‌های تربیت اخلاقی کودکان در خانواده (براساس دیدگاه امام علی (ع))

دنیای معاصر بیش از هر زمان دیگری با مشکلات مختلف اخلاقی مواجه است. مراد از تربیت اخلاقی، فرایند ایجاد و پرورش فضایل اخلاقی در فراگیران و کوشش برای بازداشتن آن‌ها از رذایل اخلاقی در مقام نظر و عمل است. با توجه به اهمیت تربیت اخلاقی، پرداختن به مباحث مربوط به اخلاق و تربیت اخلاقی از جایگاه رفیعی برخوردار است. امام علی (ع)، اولین پیشوای شیعیان، نکات برجسته‌ای دربارۀ تربیت اخلاقی بیان فرموده‌ است. پژوهش حاضر می‌کوشد با استفاده از روش توصیفی-تحلیلی به واکاوی جایگاه و مؤلفه‌های تربیت اخلاقی کودکان در خانواده از دیدگاه امام علی (ع) بپردازد. نتایج پژوهش نشان می‌دهد امام مراحل تربیت اخلاقی را براساس مراحل اخلاق به سه دورۀ هفت‌ساله تقسیم کرده و دربارۀ مؤلفه‌های تربیت اخلاقی (هدف غایی، اهداف واسطه‌ای، اصول و روش‌ها) مواردی را به‌صورت کاربردی ارائه کرده است. الگوبرداری از سیرۀ حضرت علی (ع)، بهره‌گیری از روش‌های تربیتی اسلامی و پرورش نسل صالح می‌تواند راهگشای سعادت دنیوی و اخروی باشد.

مقدمه

تعلیم و تربیت، ابعاد مختلفی دارد که عبارتند از: تربیت جسمانی، اخلاقی، معنوی، اجتماعی، جنسی، عاطفی و عقلانی. یکی از مؤثرترین و در عین حال دشوارترین مباحث تعلیم و تربیت، تربیت اخلاقی است. در حقیقت، به دلیل اهمیت ارزش‌ها و اخلاقیات در سعادت فردی و اجتماعی بشر، محققان و دست‌اندرکاران تربیت، پیروان ادیان الهی و به طور کلی مصلحان اجتماعی همواره به تربیت اخلاقی توجه داشته‌اند. بشر امروزی به دلیل رویارویی با بحران هویت انسانی و ارزش‌های اخلاقی ناگزیر است به ارزش‌های اخلاقی روی آورد. تربیت اخلاقی به منزله یکی از جلوه‌های متعالی تعلیم و تربیت که هدف عمده آن رشد اخلاقی کودکان است، امری است که مربیان و معلمان ناچارند مستقیم و غیرمستقیم بدان توجه کنند. بنابراین، علم اخلاق و در پی آن تربیت اخلاقی از کامل‌ترین علوم مقدمی است که انسان‌ها به آن نیاز مبرم دارند. انسان، در جایگاه موجودی هدفمند و اندیشه‌ورز، تنها در پرتو تربیت صحیح است که به اهداف و آرمان‌های خود دست می‌یابد و قله رفیع سعادت مطلوب خویش را فتح می کند؛ تربیت اخلاقی برای انسان مسلمان ضرورتی مضاعف دارد؛ زیرا انسانی که گردنبندی از مرواریدهای دین و بندگی خالق متعال را بر گردن آویخته است، جز در پرتو تربیت اخلاق اسلامی به مدال افتخار عبودیت و تسلیم نائل نمی‌آید. از سویی دیگر، انسان مسلمان برای پیمودن راه سعادت و بندگی به الگوهای مطمئن عملی نیاز دارد تا با پیروی از دیدگاه‌ها و سیره عملی آنان، هم راه درست بندگی و سعادت را بپیماید و هم در این وادی سریع‌تر گام بردارد و به مقصد برسد. از این رو، معصومان از بهترین و مطمئن‌ترین الگوهای تربیتی هستند و تبیین دیدگاه‌ها و کشف و عرضه سیره تربیتی آنان یک ضرورت انکارنشدنی در عرصه تعلیم و تربیت اسلامی است. در این میان تحلیل دیدگاه‌ها و سیره تربیتی امام علی (ع) -که خود «اَب الائمه» و سرسلسله جانشینان برحق نبوی، سرآغاز تجلی‌گاه امامت معصومان (ع) و نخستین تشکیل‌دهنده حکومت اسلامی علوی است- اهمیت دوچندان دارد.

…