اینترنت اشیاء؛ چیستی و کارکردها در حوزه حاکمیت

مقدمه

امروزه فضای نوین و جدیدی فرا روی ما گشوده شده و با تشکیل حکومت اسلامی، مسئولیت‌های سنگینی بر دوش روحانیت و حوزه‌های علمیه قرار گرفته است؛ زیرا نهاد دینی حوزه، همواره متصدی و داعیه‌دار تأسیس دولت اسلامی و حکومت‌داری بوده است. فضای مجازی، تأثیر عمیقی بر زیست‌بومی که در آن به سر می‌بریم، گذاشته و سیطره وسیعی بر شئون جامعه پیدا کرده و در عمل، مسئولیت سنگینی را بر عهده حوزه و روحانیت، به عنوان متولّیان حوزه دین و فرهنگ، گذاشته است. برای درک درست این رسالت سنگین، باید حال و آینده فضای مجازی، نسبت آن با حاکمیت دولت‌ها و نیز پیچیدگی فناوری‌های نوین و تهدیدها و فرصت‌های آن را به درستی شناخت.

در طیّ دو دهه اخیر، با سه گام بلند فنّاوری رو به رو بوده‌ایم؛ نخست با آمدن تلفن همراه، ارتباطات و مکالمات، کم کم به سوی اینترنت و تبادل انواع محتوا در بستر تلفن همراه حرکت کردیم؛ به عبارت دیگر، دسترسی به اینترنت محتوا، به معنای توانایی مبادله انواع اطّلاعات، همچون: صوت، تصویر و متن، از طریق گوشی‌های تلفن همراه میان مردم فراهم شد.

در گام بعد، اینترنت محتوا، به اینترنت خدمات تبدیل شد؛ یعنی علاوه بر اینکه در این فضا اطّلاعات مورد نیاز کاربران مبادله می شد، تعاملاتی در حوزه‌های مختلف شکل گرفت که از آن به «اینترنت خدمت» تعبیر می‌کنیم. یکی از مصادیق مهم آن، تجارت الکترونیک است که کاربر می تواند در بستر اینترنت، اقدام به خرید و فروش نماید.

در گام سوم که اینک در آن قرار داریم، رسانه‌های اجتماعی شکل گرفت که به شبکه‌های اجتماعی مجازی معروف شدند. این گونه رسانه ها، اجتماع ما را دچار تحوّل کردند؛ به طوری که بستر بسیاری از مناسبات و تعاملات بین حاکمیت و مردم، میان مردم با بخش خصوصی و بین بخش خصوصی با بخش تجاری و اقتصادی، در بستر رسانه‌های اجتماعی شکل می‌گیرد. در زمان‌های گذشته، برای مبادله پیام، رسانه و یا کسب و کار، لازم بود در بستر عینی و فیزیکی همچون خیابان حضور پیدا می کردیم؛ أمّا امروزه تمام این بسترها در فضای رسانه‌های اجتماعی فراهم شده و حتّی تعاملات روزمره انسانی نیز در این عرصه انجام می‌شود.

گذر از شبکه‌های اجتماعی به اینترنت اشیاء¹

اتّفاقی که در حال رویدادن است و گام دیگری در فضای مجازی محسوب می‌شود، ظهور پدیده‌ای به نام اینترنت اشیاست. در اینترنت اشیاء، به دنبال هویت دادن به بسیاری از اشیائی هستیم که پیرامون ما قرار دارد؛ یعنی می توانیم با اشیاء از راه دور یا نزدیک ارتباط برقرار کنیم و تعاملات خودمان را به شکل جدیدی شکل دهیم.

به جای اینکه انسان‌ها با یکدیگر ارتباط برقرار کنند، علاوه بر این ارتباط انسانی، ارتباطی بین انسان و شیء مورد نظر اتفاق می‌افتد که از آن تعبیر به اینترنت اشیاء می‌شود؛ یعنی اشیاء در فضای اینترنت در دسترس قرار می‌گیرند و قابلیت شناسایی و ردیابی پیدا می‌کنند.

تا کنون در فضای مجازی افراد با رسانه‌های اجتماعی، تعامل بین آحاد جامعه را شکل می‌دادند و موجی ایجاد می‌کردند و مثلاً می‌توانستند صنف کامیون‌داران را که می‌خواستند اعتراضی را انجام بدهند، به همدیگر متّصل کنند و به یک شبکه متّحد تبدیل شوند و در عمل، پیامی را به جامعه اعلام نمایند که باعث شود در یک شهر یا نقطه‌ای از کشور، اتّفاق خاصّی بیفتد. همه این نوع رخدادها و حوادث، در بستر شبکه‌های اجتماعی مجازی شکل می‌گرفت؛ امّا با ظهور فنّاوری اینترنت اشیاء، در حال گذار از این مرحله هستیم؛ یعنی به جای اینکه انسان‌ها با یکدیگر ارتباط برقرار کنند، علاوه بر این ارتباط انسانی، ارتباطی بین انسان و شیء مورد نظر اتفاق می‌افتد که از آن تعبیر به اینترنت اشیاء می‌شود؛ یعنی اشیاء در فضای اینترنت در دسترس قرار می‌گیرند و قابلیت شناسایی و ردیابی پیدا می‌کنند.

با اینترنت اشیاء، امکان دسترسی به همه اشیاء متصل به اینترنت برای جامعه و حاکمیت فراهم می‌شود؛ برای مثال، در قضیه اعتراض برخی کامیون‌داران، به وسیله این فنّاوری نوپدید می‌توان فهمید کامیون‌ها کجا جمع شده‌اند؛ یعنی می‌توان به آسانی رفت و آمد کامیون‌ها و یا مسافت طی شده توسط آنها را ردیابی کرد و در صورت لزوم قادر خواهیم بود به صورت خودکار، برخی از کارکردهای آنها را به جریان بیندازیم یا قطع کنیم.

مثال دیگر اینکه شما از یک شهر به سوی شهری دورافتاده حرکت می‌کنید که هوای آنجا سرد است. طبیعتاً وقتی به خانه مورد نظر برسید، باید بخاری را روشن کنید و ساعتی سرما را تحمل نمایید تا اتاق گرم شود؛ ولی با اینترنت اشیاء، قبل از اینکه به آن مکان برسید، یک ساعت زودتر بخاری منزلتان را روشن می‌کنید و زمانی که برسید، از همان لحظه ورود از اتاقی گرم و دلپذیر برخوردار می‌شوید. اینها نمونه‌هایی کوچک از مصادیق بسیاری است که نشان می‌دهد در حال گذار از مرتبه اینترنت رسانه‌های اجتماعی، به اینترنت اشیاء هستیم.

ارتباط اینترنت اشیاء و حاکمیت

موضوعی که در این مجال به بحث و بررسی آن می‌پردازیم، مسئله ارتباط و نسبت اینترنت اشیاء با حاکمیت و حکومت اسلامی است. برای فهم بهتر موضوع، باید دانست که اینترنت اشیاء، در همه حوزه‌های: فرهنگ، اجتماع، سلامت، اقتصاد و یا سیاست کاربرد دارد و هر چیزی که قابلیت مدیریت از راه دور را داشته باشد، در این عرصه قابل گفت‌و‌گوست؛ مثلاً ثبت گوشی‌های تلفن همراه، مدّتی است که توسط مسئولان دنبال می‌شود؛ حال آنکه هویت‌بخشی به این ابزار با استفاده از اینترنت اشیاء، می‌تواند به راحتی از قاچاق و واردات غیرقانونی گوشی‌های همراه جلوگیری کند.

همچنین، در حوزه سلامت و امور پزشکی، شاهدیم از طریق یک سری ابزار یا ساعت الکترونیکی که به بدن بیمار وصل می‌شود، به صورت برخط و هوشمند بیمار را رصد می‌کنند و بسیاری از علائم حیاتی او را کنترل می‌نمایند و متناسب با بازخوردی که از آن اطّلاعات دریافت می‌کنند، پزشک مربوطه نسخه یا داروی لازم را برای بیمار تجویز می‌نماید یا به سفارش نوعی رفتار و حرکات خاصّ به بیمار می‌پردازد.

…