این مقاله با اشاره به چهار تعریف از «حریم خصوصی» که در مقدمه مقاله آمده در صدد است تا نظریه‌ای جدید در باب تعریف ماهیت حریم خصوصی ارائه کند. در ابتدا، چارچوب مفهومی حریم خصوصی با استفاده از اصول تبادر‌‌، تفکیک معنای لغوی از معنای ماهوی و تبیین ویژگی‌های کلیدی ماهیت حریم خصوصی بیان شده است و در ادامه، حوزه‌های معنایی حریم خصوصی به چهار حوزه مختلف تقسیم شده و هر یک به طور مستقل توضیح داده شده است. نخستین حوزه عبارتست از حریم خصوصی هویتی‌‌، دومین حوزه عبارتست از حریم خصوصی مکانی‌‌، ‏سومین حوزه عبارتست از حریم خصوصی ارتباطاتی و چهارمین حوزه حریم خصوصی افعالی است و سپس تلاش شده تا یک جامع مفهومی بین این چهار حوزه پیدا کنیم. در نهایت، این تعریف بدست آمده است: حریم خصوصی بخشی از حیات یک فرد است که نوع افراد یک جامعهٔ مفروض، مایل نیستند که دیگران بدون اجازه در آن تصرف کنند

مقدمه

تعریف «حریم خصوصی»، یکی از مباحث چالشی در حوزه‌های مختلف علمی است. از جمله در مباحث اخلاق و حقوق از این چالش‌ها و راه‌حل‌های برون‌رفت از آن بحث می‌شود. تا کنون تعاریف مختلفی از حریم خصوصی به دست آمده است. برخی معتقدند که حریم خصوصی عبارت است از حق تنها بودن. برخی همچون ویلیام پرنت، حریم خصوصی را به شکلی وابسته به اطلاعات می‌دانند و آن را نوعی حال یا حالت می‌دانند که در آن دیگران به اطلاعات شخصی و نامستند دربارۀ کسی دست نیافته‌اند. برخی دیگر چون چارلز فرید، حریم خصوصی را بر اساس کنترل و مهاری که ما بر اطلاعات مربوط به خودمان داریم، تعریف می‌کنند. آلن وستین از محققان این حوزه، معتقد است که «حریم خصوصی عبارت است از ادعا و درخواست افراد، گروه‌ها، یا مؤسسات در مورد تعیین این که خودشان چه وقت، چطور و تا چه اندازه اطلاعات دربارۀ خودشان را به دیگران انتقال دهند». و آدام مورد نیز حریم خصوصی را این گونه تعریف کرده است: «حق کنترل دسترسی بر خود شخص و به اطلاعاتی دربارۀ خود شخص». جولی اینس آن را «حالت کنترل داشتن بر اطلاعات مربوط به خود، دسترسی به خود یا تصمیمات شخصی مربوط به کارهای خود» می‌داند.

تعریف حریم خصوصی به «حقِ تنها بودن» جامع افراد نیست؛ چون گاهی ما دیگری را زیرنظر داریم، بدون این که تنهایی او را نقض کنیم. گاهی اوقات در حالی حق حریم خصوصی نقض می‌شود که ما با خانواده خود هستیم و تنها نیستیم.

وجه اشتراک همۀ این تعاریف آن است که در همۀ آنها به نوعی کنترل داشتن بر اطلاعات شخصی تأکید شده است. چهارمین نوع از تعاریف، حریم خصوصی رابه چند وجه تمایز مربوط می‌داند که همه آنها در تعریف حریم خصوصی دخیل هستند. به این نوع تعاریف، «تعریف‌های خوشه‌ای» گویند که هر وجه تمایز به یک خوشه از مفهوم ماهیت حریم خصوصی اشاره دارد. گاویسن، از جمله کسانی است که سه عنصر تنهایی، رازداری و ناشناختگی را در تعریف حریم خصوصی دخیل می‌داند. تعریف حریم خصوصی به «حقِ تنها بودن» جامع افراد نیست؛ چون گاهی ما دیگری را زیرنظر داریم، بدون این که تنهایی او را نقض کنیم. گاهی اوقات در حالی حق حریم خصوصی نقض می‌شود که ما با خانواده خود هستیم و تنها نیستیم. خواندن نامه دیگران بدون اجازه نیز نقض حریم خصوصی است، در حالی که تنهایی او را نقض نکرده‌ایم. تعریف حریم خصوصی به دست نیافتن به اطلاعات شخصی نیز تعریف کاملی نیست؛ چون شامل حریم خصوصی مکانی و جسمانی نمی‌شود. برای مثال، وقتی می‌دانیم که کسی در اتاقش در حال انجام چه کاری است و بدون اجازه وارد اتاق او می‌شویم اطلاعاتی درباره او به دست نیاورده‌ایم، ولی وارد حریم خصوصی او شده‌ایم. تعریف حریم خصوصی بر اساس «کنترل اطلاعات» نیز اشکالات متعددی دارد، یکی از آنها عدم تبادر کنترل اطلاعات از معنای واژۀ «حریم خصوصی» است. در مقالۀ دیگری به طور مفصل به توصیف و نقد هریک از این تعاریف چهارگانه پرداخته‌ایم.

اما در اینجا در صدد آنیم که تعریفی مختار از ماهیت «حریم خصوصی» به دست دهیم که بری و به دور از اشکالات پیش‌گفته باشد. مزیت تعریف آتی این است که به نوعی جامع کلیه معانی است تاکنون عرضه شده است. به عبارت دیگر، هریک از تعاریف پیش‌گفته، به بخشی از معنای حریم خصوصی توجه کرده و بخش دیگر را نادیده گرفته‌اند. این بدان جهت است که این مقاله درصدد است بیان کند که مفهوم حریم خصوصی نه یک مفهوم تک‌وجهی، بلکه یک مفهوم چندوجهی است. نگارنده، همچنین معتقد است که برخی از ظوابط بیان شده در اصول فقه اسلامی در فلسفۀ اخلاق اسلامی نیز کاربرد دارد و این مقاله از آنها بهره برده است.

فاطمه شریفیان
فاطمه شریفیان

دانش‌آموخته فلسفه در مقطع کارشناسی از دانشگاه مفید قم. دانش‌آموخته فلسفه اخلاق در مقطع کارشناسی ارشد از دانشگاه قم