محکومیت یک حشره در دادگاه به خاطر نیش زدن
آیا حشرات میتوانند رفتار اخلاقی کنند؟
تا به حال هیچ دیوانهای در هیچ دادگاهی محکوم نشده، تا چه رسد به حیوان و حشره! دلیلش این است که از قدیم الایام، تحسین یا تقبیح کارها را فرعِ…
لینک مطلب:
https://ethicshouse.ir/%D9%85%D8%AD%DA%A9%D9%88%D9%85%DB%8C%D8%AA-%DB%8C%DA%A9-%D8%AD%D8%B4%D8%B1%D9%87-%D8%AF%D8%B1-%D8%AF%D8%A7%D8%AF%DA%AF%D8%A7%D9%87-%D8%A8%D9%87-%D8%AE%D8%A7%D8%B7%D8%B1-%D9%86%DB%8C%D8%B4-%D8%B2%D8%AF/
45
لیویا گرشان جواد حسینی
از «ترجمه اختصاصی» بیشتر بخوانید.۲ سال پیش۳ دقیقه
تا به حال هیچ دیوانهای در هیچ دادگاهی محکوم نشده، تا چه رسد به حیوان و حشره! دلیلش این است که از قدیم الایام، تحسین یا تقبیح کارها را فرعِ آگاهی و اختیار میدانستند. زمانی میتوان از کسی تشکر یا گلایه کرد که عالمانه و عامدانه کار خوب یا بدی کرده باشد. همین نکته، مسئلهای است که قرنهاست توجه دانشمندان را به خود جلب کرده. لیویا گرشان در این مقاله میکوشد با تمرکز بر دنیای حشرات به این پرسش بپردازد که تا چه اندازه میتوان حشرات را داوری اخلاقی کرد؟!
در قرن نوزدهم، برخی طبیعتشناسان۱ باور داشتند که حشرات میتوانند فکر کنند و بنابراین، باید بدانند که نیش زدن نادرست است.
حشره
آیا حشرات آگاهی دارند و میتوانند تجربهای ذهنی از جهان داشته باشند؟ اگر چنین است، آیا میتوانند فاعل اخلاقی یا قربانی افعال غیراخلاقی (مانند کشیدن سیفون توالت وقتی آنجا هستند) باشند؟ این پرسشها برای دانشمندان امروزی جالب است. و همانطور که جنت سمین۲ مینویسد، برای طبیعتشناسان قرن نوزدهمی که درباره نسبت رفتار و اخلاق با جهانِ ناانسانی پرسش میکردند، هم مهم بود.
ویلیام کربی۳ و ویلیام اسپنس،۴ حشرهشناسان بریتانیایی که در دهه ۱۸۱۰ و ۱۸۲۰ مینوشتند، انگلها را اسباب و ابزارهای خدا میدانستند. در نظر آنها، شپشها مجازاتِ «ناپاکی شخصی» و «ستم و خودکامگی» بودند.
رفتارهای منزجرکننده حشرات با این اندیشه که جهان تحت مشیت الهی است، چگونه میتواند سازگار باشد؟
با این حال، کربی، اسپنس و دیگر زیستشناسان با این پرسش که آیا حشرات میتوانند فاعل اخلاقی باشند، دست به گریبان بودند. آیا صرفاً تحت تأثیر غریزهاند یا توانایی نوعی اندیشیدن دارند؟ رفتارهای منزجرکنندهشان با این اندیشه که جهان تحت مشیت الهی است، چگونه میتواند سازگار باشد؟
چارلز داروین۵ نوشت که نمیتوانست بپذیرد «خدایی خیرخواه و قادر مطلق با طرح و نقشه قبلی، زنبورهای عقربی۶ را با میل آشکار به تغذیه از بدن کرمهای پیلهساز۷ آفریده است.» او نوشت که ترجیح میداد «همه چیز را ناشی از قوانین از قبل طراحیشده و جزئی ببیند. قوانینی که نتیجهشان، چیزی است که بعضاً شانس مینامیم، چه خوب بدانیم چه بد.» او با ناراحتی اضافه میکند «نه، به هیچ وجه مرا راضی نمیکند.»
دیگر طبیعتشناسان حشرات را موجوداتی اخلاقی معرفی میکردند. برخی از آنها بهصورت گزینشی بر تعدادی از گونههای جذاب تمرکز میکردند، بهطور خاص بر زنبورهای عسل که همیشه به موجوداتی اجتماعی و مولّد، و سودمند برای انسانها معروف بودند. اما سمین به دیدگاهِ متفاوت لوئیس فیگوئر ۸ (نویسنده فرانسوی که علم را برای مردم با بیانی همهفهم توضیح میداد) درباره ارزشِ زندگی حشرات اشاره میکند. کتابِ فیگوئر به نامِ دنیای حشرات (۱۸۶۸)، خوانندگان را با توصیف رفتار حیرتانگیز حشرات مبهوت و مشمئز کرد. او انتخاب آگاهانه، سختکوشی و اجتماعی بودن را به حشرات نسبت داد. در برخی موارد، حتی به توصیفهای انسانانگارانه روی آورد، مثلاً تخمگذاری ککها را «دوراندیشی مادرانه» توصیف کرد. اما اغلب ارزشهایی که برمیشمرد به اخلاق انسانی ربطی نداشت و صرفاً به موقعیت این موجودات زنده بهعنوان جزئی از شبکه زندگی طبیعیشان برمیگشت. مثلاً «سختکوشی، صبر و چیرهدستیِ حیرتانگیز» و «هوش زیستشناختی» ککها، کنهها و شپشها را تحسین میکرد.
این رویکرد برای برخی خوانندگان ناخوشایند بود. جان راسکین،۹ منتقد فرهنگی، نوشت، دنیای حشرات «با توصیفهای چندشآورش از تمام آنچه در زندگی حشرات ناخوشایند است، حال او را به هم زده است.» اینطور نبود که راسکین صرفاً مشمئز شود. سمین مینویسد که فیگوئر و دیگر طبیعتشناسان چیزی را میپذیرند که او رفتارهای غریزی و بدون فکر میداند و ناخوشایندی اخلاقیای که از آن سخن میگوید به این نکته اشاره دارد. راسکین انسانها را کاملاً متمایز از دیگر حیوانات میداند. به نظر او، انسانها هم غریزه دارند و هم آگاهی، و تنها تلاشهای آگاهانه آنها است که باعث میشود افعالشان ارزشمند یا ستودنی باشد.
سرانجام، باید اذعان کرد که علم تا همین حد میتواند به پرسشهای ما درباره ارزشها و اخلاق پاسخ دهد. اما اگر درباره تجربه حشرات از دنیا بدانیم، شاید بر چگونگیِ اندیشیدن ما انسانها به ارزشها و افعال خودمان تأثیرگذار باشد.
پی نوشت
naturalists
Jeanette Samyn
William Kirby
William Spence
Charles Darwin
Ichneumonidae
caterpillars
Louis Figuier
John Ruskin