شهریار زرشناس: فروید یک دروغگوی تمام عیار بود

«…دیدگاه فرویدیسم درباره علت پیدایی بیماری‌ها و نیز نحوه درمان آن‌ها در بسیاری از مشاهدات بالینی و نیز تجربه‌های درمانی مورد تأیید قرار نگرفته است. افشاگری برخی روان‌شناس‌ها موجب شد همگان دریابند که فروید و بروئر در رابطه با دختری به نام «آنائو» دروغ گفته‌اند. و «آنائو» اصلا مبتلای به بیماری روانی نبوده که بخواهد از طریق روش بروئر و فروید درمان شود…»

آن‌چه خواندید بخشی از کتاب روان‌شناسی مدرن و حقیقت فراموش‌شده انسان نوشته شهریار زرشناس است. شهریار زرشناس به سال ۱۳۴۴ در تهران متولد شد. او تحصیلات خود را در دو رشته‌ی فلسفه و روانشناسی در کشور یوگسلاوی ناتمام گذاشت. زرشناس در مصاحبه‌ای علت ناتمام‌گذاشتن تحصیلات خود را ناسازگاری با فضای غرب اعلام کرده است. او عضو هیئت علمی پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی است. زرشناس همواره نسبت به مدرنیته و مظاهر آن، حکومت، دولت و فضای علمی کشور منتقد بوده است. و از او کتاب‌ها، مقالات، مناظرات و مصاحبه‌های فراوانی در این زمینه‌ها منتشر شده است.

کتاب حاضر از پنج فصل تشکیل شده است:

فصل اول؛ تاریخ روانشناسی و ریشه‌های فکری آن در فلسفه غرب:

این فصل طولانی‌ترین فصل این کتاب است. نویسنده در این بخش مکاتب مختلف روانشناسی را به تفصیل معرفی می‌کند و لابه‌لای مطالب مطرح‌شده، اشکالات خود را نیز بیان می‌کند. او در نهایت به این نتیجه می‌رسد که هم‌اکنون سه مکتب زنده وجود دارد و در فصل‌های بعدی به توضیح این سه مکتب می‌پردازد. نگرش او نسبت به این سه مکتب کاملا انتقادی است.

فصل دوم: فرویدیسم و روانکاوی.
فصل سوم: ملاحظاتی در رابطه با رفتارگرایی.
فصل چهارم: نیروی سوم (روانشناسی انسان‌گرا).

فصل پنجم؛ پیش به‌سوی روانشناسی معنوی:

نویسنده پس از نقد سه مکتب اخیر، در این فصل نظریه خود را مطرح می‌کند.

یکی از ویژگی‌های مثبت این کتاب این است که در چهل و پنج صفحه گزارشی از کل روانشناسی ارائه می‌دهد. وجه ممیزه این گزارش نسبت به گزارش‌های مشابه این است که نویسنده در هر مکتب به دنبال خاستگاه‌های فلسفی آن رفته است. از دیگر ویژگی‌های مثبت این کتاب می‌توان به صراحت نویسنده در نقد مکاتب اشاره کرد. زرشناس کاملا شفاف و بدون تعارف مخاطب را به کاستی‌های هر رویکرد توجه می‌دهد.

نویسنده عامل واحدی را برای اختلالات متعدد مطرح می‌کند که آن را «اختلال روحی-اخلاقی» می‌نامد. زرشناس بر این باور است که تمام سردرگمی روانشناس‌های غربی از آن رو است که به این عامل نرسیده‌اند. او می‌کوشد تحت عنوان «روانشناسی معنوی» الگویی را برای روانشناسی ارائه کند. هر چند تلاش نویسنده برای محقق‌ساختن چنین هدفی ستودنی است، اما به محصول این تلاش نقدهایی وارد است:

نویسنده عامل واحدی را برای اختلالات متعدد مطرح می‌کند که آن را «اختلال روحی-اخلاقی» می‌نامد. زرشناس بر این باور است که تمام سردرگمی روانشناس‌های غربی از آن رو است که به این عامل نرسیده‌اند.

• زرشناس دائما بدون هیچ توضیحی از اصطلاحات تخصصی استفاده می‌کند. از طرفی دقیقا معلوم نیست که مخاطبین این کتاب چه کسانی هستند؟ آیا مخاطب این کتاب متخصصی است که می‌خواهد با طرح کلان روانشناسی از منظر اسلام آشنا شود، یا مخاطبش یک خواننده عادی است؟

• نویسنده در نقدهای خود رویکردی افراطی دارد و اغلب بی‌طرفی را رعایت نمی‌کند. به عنوان مثال او در جایی از کتاب می‌نویسد:

« … این ویژگی‌ها تلازم دارند با ماهیت اخلاق‌گریز و اخلاق‌ستیز تمدن مدرن که به‌ویژه در نیمه دوم قرن بیستم و علی‌الخصوص سال‌های ۱۹۸۰ به‌بعد صورت کاملا عریان و صریحی به خود گرفت و تأثیر خود را در روانشناسی غربی نیز نهاد…»

• نویسنده با نادیده‌گرفتن تلاش‌هایی که در سال‌های مذکور در زمینه اخلاق انجام شده است و با استفاده از برچسب‌هایی همچون «اخلاق گریز» و «اخلاق‌ستیز» انصاف را زیرپا می‌گذارد. زرشناس در ادامه برای اثبات ادعای خود بحث همجنسگرایی را مثال می‌زند. اما همه می‌دانیم که بحث همجنسگرایی هنوز هم که هنوز است مناقشه برانگیز است و حتی در غرب نیز درباره آن اتفاق نظر وجود ندارد. نویسنده در صفحه ۴۵ می‌گوید:

«… این دیگر شاهکار است و حکایت از عمق فاجعه انحطاط اخلاقی روانشناسی مدرن دارد.» چنین تعابیری برای کسی که اندکی با کتاب‌های روانشناسی غرب آشنایی داشته باشد، به هیچ‌وجه قابل درک نیست. از مجموع آن‌چه گفت شد می‌توان نتیجه گرفت که این کتاب بیش از آن‌که کتابی علمی باشد، کتابی خطابی است.

• زرشناس در نهایت به هنگام ارائه‌ی الگوی نهایی و کامل خود، صرفا به بیان چند گزاره‌ی کلی اکتفا می‌کند که به هیچ‌وجه کامل و مفید نیست.

• کتاب با تمام ادعایی که در زمینه اسلامی‌بودن دارد، از اتقان علمی برخوردار نیست و هیچ روایتی در آن به چشم نمی‌خورد، به جز در یک مورد که آن هم استناد به روایتی مرفوعه و مرسله است! ¹

• یکی از ایرادات صوری کتاب این است که از مقدمه، کتابنامه و واژه‌نامه بی‌بهره است. همچنین غلط‌های تایپی فراوانی در متن وجود دارد. البته این ایرادها بیشتر متوجه ناشر است.

اطلاعات کتاب:

عنوان: روان‌شناسی مدرن و حقیقت فراموش‌شده انسان
نویسنده: شهریار زرشناس
ناشر: معارف، ۱۳۹۲
تعداد صفحات: ۱۱۱