نویسنده (ها) : بيژن موميوند

نسبت اخلاق اسلامی با اخلاق لیبرالی

گفت‌وگو با آرش نراقي

اغلب معتقدند كه اخلاق چالش بر‌انگيزترين حوزه در تعامل اسلام و ليبراليسم است و مي‌گويند: فرد مسلمان اگرچه ممكن است از لحاظ سياسي و اقتصادي ليبرال باشد، اما نمي‌تواند ليبراليسم اخلاقي را بپذيرد. برخلاف اين نظر آرش نراقي در اين گفت‌وگو معتقد است كه اخلاق اسلامي و اخلاق ليبرالي تضاد بنياديني با هم ندارند و مي‌توانند با هم تعامل و داد و ستد داشته باشند. نراقي استاد دين و فلسفه در کالج موراوين ايالت پنسيلوانيا است و در اين دانشگاه دروسي چون: «آشنايي با قرآن و اسلام»، «فلسفه و الهيات اسلامي»، «فلسفه دين»، «اخلاق» و «معرفت‌شناسي فلسفي» تدريس مي‌كند. در سال‌هاي اخير دو كتاب «حديث حاضر و غايب:مقالاتي در باب الهيات غيبت » و «اخلاق حقوق بشر» از او به فارسي منتشر شده و به زودي كتاب تازه‌اش با عنوان «مدارا و مدنيت: مقالاتي در باب اخلاق اجتماعي» توسط نشر نگاه معاصر منتشر مي‌شود.
در ادامه مصاحبه با آرش نراقی در این باره را می‌خوانید.

اخلاق اسلامی و اخلاق لیبرالی در سطوح مختلف اخلاق کاربردی و اخلاق هنجاری و فرااخلاق چه تفاوت‌هایی با هم دارند و اختلاف اصول اخلاقی این دو بیشتر ناظر به کدام سطح است؟

به‌نظر من اخلاق در اساس و به ذات خود مستقل از ادیان و ایدئولوژی‌هاست، و در اساس به قیودی از نوع «اسلامی» یا «لیبرالی» مقید نیست. به بیان دیگر، اعتبار یا عدم اعتبار احکام اخلاقی را باید بر مبنایی مستقل از ادیان و ایدئولوژی‌ها، یعنی بر مبنایی عقلانی تعیین کرد. بنابراین، به این معنا چیزی به نام «اخلاق اسلامی» یا «اخلاق لیبرالی» وجود ندارد. اما البته در قلمرو اخلاق مستقل و اخلاقیات مجاز، ممکن است که کسانی بر حسب نیازها و اهداف خاصی که دارند (و چه بسا متناسب با باورهای دینی یا ایدئولوژیک ایشان باشد) دست به گزینش بزنند، به پاره‌ای ارزش‌ها تقدم و اولویت ویژه ببخشند، و به این ترتیب در قلمرو اخلاق مجاز، نظام‌های اخلاقی متفاوتی را سامان بدهند. به این اعتبار احیاناً بتوان از چیزی به نام «اخلاق اسلامی» یا «اخلاق لیبرالی» سخن گفت.
منظورم بیشتر اخلاقی است که در فرهنگ اسلامی پروده شده یا اخلاقی که در فرهنگ لیبرالی پرورده شده است.
بنابراین، در اینجا مقصود از «اخلاق اسلامی»، اخلاقی است که در سنت اسلامی و بر مبنای منابع معتبر اسلامی، یعنی قرآن و سنت، پرورده شده است و قاعدتاً مقصود از «اخلاق لیبرالی» اخلاقی است که با باورها و اولویت‌های ایدئولوژی لیبرالیسم سازگاری و تناسب دارد. البته حقیقت این است که دشوار بتوان یک نظام اخلاقی واحد تحت عنوان «اسلامی» یا «لیبرالی» یافت. اما شاید بر مبنای نوعی شباهت خانوادگی بتوان منظومه‌ای از نظام‌های اخلاقی را کمابیش «اسلامی» و منظومه از نظام‌های اخلاقی را کمابیش «لیبرال» خواند.

در اینجا مقصود از «اخلاق اسلامی»، اخلاقی است که در سنت اسلامی و بر مبنای منابع معتبر اسلامی، یعنی قرآن و سنت، پرورده شده است و قاعدتاً مقصود از «اخلاق لیبرالی» اخلاقی است که با باورها و اولویت‌های ایدئولوژی لیبرالیسم سازگاری و تناسب دارد.

با فرض این مقدمات، در گام نخست خوب است که در قلمرو آنچه اخلاق اسلامی خوانده می‌شود، میان دو نوع از ارزش‌ها تمایز بنهیم: نوع یا سطح اول را می‌توان «ارزش‌های متعالی» نامید، یعنی ارزش‌هایی که در این نظام اخلاقی بنیادین است و بر سایر ارزش‌های آن نظام تقدم و اولویت دارد. از منظر دینی التزام به آنها شرط لازم اخلاقی بودن و لذا شرط تقرب فرد مسلمان به خداوند است. به نظر من در اخلاق قرآنی فضیلت عدالت و احسان در صدر این ارزش‌های متعالی است.
عدالت و احسان ارزش‌های مطلق و راهنمای نظام اخلاق اسلامی است. اما این ارزش‌های متعالی را در عالم واقع باید به تناسب بستر تاریخی و اجتماعی خاص فاعلان اخلاقی تحقق بخشید. به بیان دیگر، چه بسا تحقق خارجی عدالت در متن جامعه‌ای بدوی شکل و اقتضائاتی داشته باشد که در متن یک جامعه پساصنعتی آن اقتضائات صدق و موضوعیت نداشته باشد. ارزش برین عدالت یا احسان به یک معنا جهانی است، اما شیوه و نحوه تحقق آنها می‌تواند به تناسب موقعیت‌های تاریخی و اجتماعی تفاوت کند. بنابراین، دسته دوّم ارزش‌ها، ارزش‌های برآمده از موقعیت‌های تاریخی، فرهنگی و اجتماعی خاص و متناسب با آنها است.

به این ترتیب، نظام ارزشی- اخلاقی قرآنی برآیندی از ارزش‌های متعالی و برین، و ارزش‌های متناسب به جامعه اعراب در عصر تنزیل وحی است. برای مثال، اخلاق اعراب پیش از اسلام اخلاق مبتنی بر مفهوم «مروّت» بود. «مروّت» از ریشه «مرء» به معنی «مردانگی» است و این اخلاق که عمدتاً مبتنی بر ارزش‌های «مردانه» و ضروری برای بقا در شرایط دشوار زندگی صحرانشینان بود، به نوعی در متن اخلاق قرآنی- با پاره‌ای تعدیلات مهم- بازتاب یافته است. برای مثال، پنج ارزش بنیادین اخلاق اعراب پیش از اسلام، یعنی سخاوت، وفا، صدق، صبر و شجاعت، در اخلاق قرآنی هم تداوم یافته است. البته تلقی قرآنی از این فضائل با تلقی پیشااسلامی متفاوت است. برای مثال، سخاوت در فرهنگ پیشااسلامی اعراب بیشتر به انگیزه آوازه نیک بود و در غالب موارد مسرفانه بود و خانواده فرد بخشنده را در تنگنا قرار می‌داد. اما در اخلاق قرآنی انگیزه سخاوت به جای نامجویی کسب رضایت خداوند شد، و برای آن حدّی معلوم شد.

شما معتقدید اصول اخلاقی که در فرهنگ اسلامی می‌شود آنها را سراغ گرفت دارای دو سطح است: یکی سطح کلی و متعالی و دیگری سطح فرو آمده و متعین شده آن است. ارزش‌های متعالی و کلی وقتی می‌خواهند متعین شود مجبورند با فرهنگ زمانه خود سازگار شوند و از آن استفاده کنند؟

بله. همین‌طور است. بخش عمده‌ای از آنچه اخلاق اسلامی می‌نامیم، در واقع صورت تعدیل شده اخلاق جاری در میان قوم بوده است. اگر اینطور باشد، طبیعی است که تغییر شرایط زیست انسان‌ها به تبع تغییر و تعدیل نظام اخلاقی را در سطح دوّم ایجاب می‌کند. اما اصل راهنما در این تغییرات آن اصول برین و استعلایی است. برای مثال، مسلمان جامعه امروزین، در عین حال که باید به اصل اصیل عدالت و احسان ملتزم باشد، اما باید بداند که تحقق آن اصول در متن جامعه امروزین اقتضائاتی دارد که باید به‌درستی شناخته و تعقیب شود. ما همچنان مکلف هستیم که آرمان عدالت را (برای مثال) در جامعه خود تحقق بخشیم، اما باید مصداق عادلانه بودن، و شیوه متناسب تحقق آن مصادیق را در متن جامعه امروزین خود بیابیم و به آن متعهد شویم. آن مصادیق و شیوه‌ها چه بسا با سطح دوّم اخلاقی که سنتاً «اسلامی» تلقی شده است، متفاوت باشد.

همین‌جا اگر موافق باشید مقایسه‌ای کنید بین مفهوم «عدالت» به عنوان مهم‌ترین ارزش متعالی اخلاق اسلامی با «آزادی و حق انتخاب فرد» به عنوان مهم‌ترین ارزش لیبرالیسم و اینکه ارزش‌های کانونی این دو نظام اخلاقی چه نسبتی با هم دارند؟

من پیش از پاسخ دادن به این پرسش مایلم تکمله‌ای به توضیحات پیشین‌ام درباره اخلاق اسلامی بیفزایم. اخلاق دینی، زیرمجموعه اخلاق به معنای عام است. در این صورت جای این پرسش است که چه چیزی آن اخلاق را «دینی» می‌کند؟ اصل عدالت و شفقت که منحصر به اسلام نیست. هر نظام اخلاقی قابل قبولی باید این ارزش‌ها را محترم بدارد- گیرم که آرایش و رتبه‌بندی ارزش‌ها در آن نظام‌ها یکسان نباشد. به نظرم آنچه یک نظام اخلاقی مجاز را دینی می‌کند این است که رعایت و عمل به آن امکان تجربه‌های دینی و معنوی را برای فاعلان آن به نحو مؤثرتری فراهم می‌کند. یعنی فرد دین‌ورز از میان نظام‌های اخلاقی مجاز آن نظامی را برمی‌گزیند که با شکوفایی حیات معنوی او تناسب بیشتری دارد، و به نحو مؤثرتری مایه تقرّب او به خداوند می‌شود.

ادامه ی این مطلب را در فایل پیوست شده مطالعه کنید

دانلود
برچسب ها

فاطمه شریفیان

کارشناسی فلسفه از دانشگاه مفید قم، کارشناسی ارشد فلسفه اخلاق از دانشگاه قم
  • ۲۶
    دی
    ۹۷
    خواجه نصیر و اخلاق جنگ
    خواجه به بحث دربارۀ شرایطی می‎پردازد که در آن تدبیر شکست خورده است و حاکم ناگزیر از دست‎یازی به جنگ با هدف «خیر محض و طلب دین» است. ابهام موجود در اصطلاحات «خیر محض» و «طلب دین» آن‌ها را در معرض تفسیر آزادانه قرار می‎دهد و امکان سوءاستفاده از آن‌ها را در اختیار حکام جنگ‎طلب می‎گذارد. اما خواجه نصیر -که در عصر سلطۀ جنگاوران و قوانین سنگدلانۀ مغولان می‎زیست- با هشدار دادن به جنگاوران و فاتحان مغول در باب علل موجه و رفتار عادلانه در جنگ‎ها به دستاوردهای مهمی رسید.
    ...
    ادامه مطلب
  • ۲۰
    دی
    ۹۷
    حوزویان و دشواری‌های اخلاقی زیستن
    پرونده ویژه مباحثات با عنوان "حوزویان و دشواری‌های اخلاقی زیستن" با آثار و گفتارهایی از مسعود آذربایجانی، مرتضی آقاتهرانی، سید حسن اسلامی اردکانی، رسول جعفریان، میرتقی حسینی گرگانی، معصومه ظهیری، رضا عیسی‌نیا، امیر غنوی، سید طاهر غفاری قره‌باغی، محمدمهدی معراجی، حسن نظری شاهرودی، در پاییز 97 ماه منتشر شده است.
    ...
    ادامه مطلب
  • ۱۸
    دی
    ۹۷
    آیا ربات‌ها می‌توانند احساس داشته باشند؟
    آیا ممکن است بتوانیم واقعاً با یک ربات احساس صمیمیت کنیم؟ پاسخ به این پرسش واقعاً آسان نیست. فرض کنید رباتی داشته باشید که ده سال در خانۀ شما باشد، گاه‌گاه خاطراتی از روزهای گذشته یا غم‌ها و شادی‌هایتان تعریف کند، به حرف‌هایتان گوش بدهد و در تصمیم‌گیری مشاورتان باشد. آیا او را دوست خودتان نخواهید دانست؟ گری گاتینگ می‌گوید پاسخ به این پرسش منوط به این است که بدانیم آیا ربات‌ها می‌توانند آگاهی داشته باشند یا نه؟
    ...
    ادامه مطلب

دیدگاهی ارسال کنید



0 کاراکتر (حداکثر 500 کاراکتر مجاز است)
مشاهده دیدگاه ها ( 0 دیدگاه )
بستن
بستن