بنیاد کتاب‌های اخلاق اسلامی عمدتا پالایش جان از آلودگی‌ها و آراستن آن به زیبایی‌ها است. اندیشه محوری این قبیل کتاب‌ها آن است که انسان فعلی آنی نیست که باید باشد و آنی است که نباید باشد. به همین سبب، باید خود را بپیراید و بپالاید و مسیر کمال را بپیماید تا شایسته مقام انسانی و خلیفه اللهی شود. کتاب تزکیه النفس نیز بر محور همین اندیشه اصلی می‌چرخد و می‌کوشد با الهام از یافته‌های دیگر عالمان اخلاق و وامگیری از آثار عرفانی، این نکته را دوباره بسط دهد.

نویسنده کتاب، آیت الله سید کاظم حائری از فقهای معاصر شیعه و از شاگردان و دست‌پروردگان شهید آیت الله محمد باقر صدر است که در کنار آثار مهم اصولی، مانند مباحث الاصول و فقهی چون فقه العقود، این اثر نسبتا حجیم را نیز به آثار اخلاق اسلامی افزوده است. نویسنده فقیه است و فقاهت بر نگرش وی چیره است، با این همه کوشیده است جانب عرفان را نیز نگه دارد و از عرفان راستین، به تعبیر خودش، دفاع کند و نشانه‌های آن را برشمارد. وی با این نگرش که فقه و عرفان آستر و رویه پیراهن تقوا به شمار می‌رود، پروایی ندارد که کتاب منازل السائرین خواجه عبدالله انصاری را در مواردی بنیاد کار خود قرار دهد و از آن فراوان بهره بگیرد و در بخشی از ساختار و مباحث کتاب خود از آن تبعیت کند.

در کنار این همدلی با عرفان، همان‌گونه که انتظار می‌رود، وی از فقه و اهمیت آن در اخلاق دفاع می‌کند و هیچ‌گونه کوتاهی در شریعت را به اندیشه تقویت جان نمی‌پذیرد. در این کتاب شاهد استفاده گسترده از آیات و روایات هستیم که این نکته را بازگو می‌کنند. مؤلف در این کتاب سعی می‌کند به دیدگاه‌های متفاوت و گاه رقیب اشاره کرده، گزارشی نسبتاً منصفانه از نظرات مختلف فلسفی و اخلاقی به دست دهد؛ از تحقیر آن‌ها بپرهیزد؛ به سنت اخلاقی موجود احترام بگذارد؛ و در عین حال در جاهایی نقادانه به آن‌ها بنگرد. سرانجام آن‌که از زبان عربی معاصر پیراسته‌ای برای نگارش کتاب خود بهره بگیرد، زبانی که خواندن این کتاب را لذت‌بخش می‌کند.

۰
فاطمه شریفیان
فاطمه شریفیان

دانش‌آموخته فلسفه در مقطع کارشناسی از دانشگاه مفید قم. دانش‌آموخته فلسفه اخلاق در مقطع کارشناسی ارشد از دانشگاه قم