بنیاد کتاب‌های اخلاق اسلامی عمدتا پالایش جان از آلودگی‌ها و آراستن آن به زیبایی‌ها است. اندیشه محوری این قبیل کتاب‌ها آن است که انسان فعلی آنی نیست که باید باشد و آنی است که نباید باشد. به همین سبب، باید خود را بپیراید و بپالاید و مسیر کمال را بپیماید تا شایسته مقام انسانی و خلیفه اللهی شود. کتاب تزکیه النفس نیز بر محور همین اندیشه اصلی می‌چرخد و می‌کوشد با الهام از یافته‌های دیگر عالمان اخلاق و وامگیری از آثار عرفانی، این نکته را دوباره بسط دهد.

نویسنده کتاب، آیت الله سید کاظم حائری از فقهای معاصر شیعه و از شاگردان و دست‌پروردگان شهید آیت الله محمد باقر صدر است که در کنار آثار مهم اصولی، مانند مباحث الاصول و فقهی چون فقه العقود، این اثر نسبتا حجیم را نیز به آثار اخلاق اسلامی افزوده است. نویسنده فقیه است و فقاهت بر نگرش وی چیره است، با این همه کوشیده است جانب عرفان را نیز نگه دارد و از عرفان راستین، به تعبیر خودش، دفاع کند و نشانه‌های آن را برشمارد. وی با این نگرش که فقه و عرفان آستر و رویه پیراهن تقوا به شمار می‌رود، پروایی ندارد که کتاب منازل السائرین خواجه عبدالله انصاری را در مواردی بنیاد کار خود قرار دهد و از آن فراوان بهره بگیرد و در بخشی از ساختار و مباحث کتاب خود از آن تبعیت کند.

در کنار این همدلی با عرفان، همان‌گونه که انتظار می‌رود، وی از فقه و اهمیت آن در اخلاق دفاع می‌کند و هیچ‌گونه کوتاهی در شریعت را به اندیشه تقویت جان نمی‌پذیرد. در این کتاب شاهد استفاده گسترده از آیات و روایات هستیم که این نکته را بازگو می‌کنند. مؤلف در این کتاب سعی می‌کند به دیدگاه‌های متفاوت و گاه رقیب اشاره کرده، گزارشی نسبتاً منصفانه از نظرات مختلف فلسفی و اخلاقی به دست دهد؛ از تحقیر آن‌ها بپرهیزد؛ به سنت اخلاقی موجود احترام بگذارد؛ و در عین حال در جاهایی نقادانه به آن‌ها بنگرد. سرانجام آن‌که از زبان عربی معاصر پیراسته‌ای برای نگارش کتاب خود بهره بگیرد، زبانی که خواندن این کتاب را لذت‌بخش می‌کند.

فاطمه شریفیان
فاطمه شریفیان

دانش‌آموخته فلسفه در مقطع کارشناسی از دانشگاه مفید قم. دانش‌آموخته فلسفه اخلاق در مقطع کارشناسی ارشد از دانشگاه قم