آنچه در ادامه می‌خوانید اولین جلسه از سلسله جلسات متن‌خوانی کتاب «الذریعه الی مکارم الشریعه» است که به همت استاد محمدحسین حشمت‌پور در خانه اخلاق پژوهان جوان برگزار شده است. «الذریعه الی مکارم الشریعه» اثر ابوالقاسم حسین بن محمد بن مفضل، معروف به راغب اصفهانی (۵۲۰ ق) است که به بررسی مباحث مربوط به علم اخلاق و احوال نفس آدمی پرداخته است. راغب هدف خود از نگارش این کتاب را مباحثی اعلام می‌کند که با توجه به آنها می‌توان در طهارت و پاکیزگی نفس کوشی

کتاب الذریعه، صفحه‌ی ۳۲، سطر اول

الباب السادس: فی بیان ما به یفضل الإنسان
الإنسان وإن کان هو بکونه إنسانًا أفضل موجود فذلک بشرط أن یراعی ما به صار إنسانًا.

در این باب بیان می‌شود که فضیلت انسان به چیست؟ و این‌که اگر انسان از این فضیلت خالی باشد، ملحق به حیوان خواهد بود. با این بیان دو چیز گفته شده است: ۱٫ فضیلت انسان بر حیوان و تفاوت او با حیوان ۲٫ مشارکت انسان با حیوان. بعد از این که این دو مطلب تمام می‌شوند، به تفاوت بین افراد انسان پرداخته می‌شود و این باب پایان می‌پذیرد. بنابراین ما در این باب سه مطلب داریم:

۱٫ تفاوت انسان با حیوان که در واقع بیان فضیلت انسان بر حیوان است.
۲٫ مشارکت انسان با حیوان و ملحق شدن او به حیوان.
۳٫ تفاوتی که بین افراد انسانی وجود دارد.
ایشان در بحث اول می‌فرمایند: انسان در بین خلائق، بالاترین و برترین موجود است اما به شرط این‌که فضایل انسانی را داشته باشد. این فضایل عبارتند از: علم و عمل. علمی که علم حق باشد، نه هر علمی. به عبارت دیگر علمی که مطابق با واقع باشد. همچنین عمل محکم و صالح. این دو فضیلت باعث می‌شوند تا انسان بر دیگر موجودات فضیلت داشته باشد.

ایشان در ادامه می‌فرماید: انسان با حیوانات در بعد تغذی و حس و حرکت مساوی است. به این معنا که فرض کنیم انسان بما هو عاقل بر حیوان فضیلت دارد اما بما هو متغذ با نبات مساوی است. همچنین «بما هو حاس و متحرک» با حیوان مساوی است. پس اگر شرایط انسانیت انسان فراهم باشد و به لحاظ علم و عمل ترقی کرده باشد، می‌توان او را از حیوان متفاوت دانست. انسان به لحاظ نطق، بر حیوان فضیلت دارد و به لحاظ تغذی یا حس و حرکت با نبات و حیوان مساوی است.
ایشان در ادامه می‌فرمایند: اگر علم حق را به دست نیاوردی یا عمل صالح را انجام ندادی، عقل تو تابع شهوت و غضبت خواهد بود و حیوانیت چنان بر تو غلبه خواهد کرد که از حیوانات نیز گمراه‌تر خواهی شد. آیات مربوط به این بحث را نیز وقتی به محلش رسیدیم، ذکر خواهم کرد. این مطالب خیلی به توضیحات خارجی نیاز ندارد. من صرفا اشاره‌ای می‌کنم و عبور می‌کنم.
ایشان در قسمتی از این باب که آخرین قسمت آن است، تفاوت بین انسان‌ها را ذکر می‌کنند که بعضی انسان‌ها واحدی هستند کالالف و بعضی دیگر الفی هستند کالواحد. بعضی‌ها طوری هستند که یکی‌شان به اندازه‌ی هزار انسان ارزش دارد و بعضی دیگر طوری هستند که اگر هزارتایشان را جمع کنی، به اندازه‌ی یک نفر ارزش دارند. این را هم توضیحی می‌دهد و شواهدی از آیات برای آن می‌آورد. عرض کردم که کل مطالب این باب همین سه مطلب هستند. بقیه تطبیق و توضیح عبارت است.

اگر علم حق را به دست نیاوردی یا عمل صالح را انجام ندادی، عقل تو تابع شهوت و غضبت خواهد بود و حیوانیت چنان بر تو غلبه خواهد کرد که از حیوانات نیز گمراه‌تر خواهی شد.

«الذریعه الی مکارم الشریعه»، صفحه‌ی ۳۲، سطر اول
الباب السادس: فی بیان ما به یفضل الإنسان
یعنی: بیان علم و عمل که به توسط این دو است که انسان بر بقیه‌ی موجودات فضیلت پیدا می‌کند.
الإنسان وإن کان هو بکونه إنسانًا أفضل موجود فذلک بشرط أن یراعی ما به صار إنسانًا.
انسان به لحاظ انسان بودنش، افضل موجودات است ولی این افضل بودن در صورتی برایش وجود دارد که آن‌چه را که باعث انسان بودنش است، حفظ و رعایت کند. آن چه باعث انسانیت انسان است، علم است و عمل. اگر این رعایت شود، انسان افضل موجودات خواهد بود و اگر رعایت نشود از درجه‌ی انسانیت پایین آمده و یا مساوی با حیوانات می‌شود یا گاهی از حیوانات هم پایین‌تر می‌آید.

۰
فاطمه شریفیان
فاطمه شریفیان

دانش‌آموخته فلسفه در مقطع کارشناسی از دانشگاه مفید قم. دانش‌آموخته فلسفه اخلاق در مقطع کارشناسی ارشد از دانشگاه قم