اساتید – خانه اخلاق پژوهان جوان

تواضع، فضیلت نامحبوب دوران مدرن

«تواضع» یکی از فضایل تا حدی مغفول در دوران جدید است. بر همین مبنا‌‌، در نوشتار پیش‌رو تعاریف متنوع و نسبتاً پراکنده از این فضیلت به اجمال بیان و بررسی شده و در نهایت‌‌، نقد و بررسی سه رویکرد اصلی و متفاوت به تواضع، محور کار قرار گرفته است. رویکرد ارسطو به عنوان نمایندهٔ تمام و کمال دوران باستان‌‌، بر عدم فضیلت‌انگاری «تواضع» تکیه دارد. در رویکرد قدّیس آگوستین به عنوان نمایندهٔ برجستهٔ متفکران قرون وسطیٰ نه‌تنها تواضع به مثابه یک فضیلت‌‌، بلکه به عنوان مبنایی‌ترین فضیلت در زیست انسانی و ایمانی معرفی می‌شود. جولیا درایور – فیلسوف معاصر‌‌ – با نگرشی کاملاً متفاوت‌‌، تواضع حقیقی را مستلزم نقص معرفتی و بی‌خبری نسبی از خود می‌داند. جمع‌بندی و پیشنهاد نوآورانهٔ مقالهٔ حاضر این است که «تواضع» در سه سطح رفتاری یا بیرونی‌‌، روحی یا درونی و وجودی تعریف شود تا از این گذرگاه دست‌کم برخی از چالش‌های موجود در ارائهٔ تبیین و تعریفی دقیقْ از تواضع مرتفع شود.

نقش فناوری در زیست اخلاقی شهروندان

فناوری جزء لاینفک زندگی امروز است که در شکل‌‌گیری فرهنگ جوامع و تغییر سبک زندگی انسان‌‌ها نقش به‌سزایی دارد. فرهنگ اخلاق محور یا سبک زیستن اخلاقی همواره از خاستگاه‌‌های بشر بوده که تأثیر فناوری برآن قابل توجه است. یکی از زیرساخت‌‌های مؤثر در تحقّق زیست اخلاقی‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌، فناوری‌‌ و بهره‌‌گیری از آن در مدیریت بخش عمومی جامعه است. استفاده از فناوری در‌‌ طراحی و ارائه زیرساخت‌‌های لازم‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌، می‌‌تواند موجب از بین رفتن زمینهٔ مواجهه با تعارضات و چالش‌های اخلاقی و در نتیجه‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌، به حداقل رسیدن هزینه‌های اخلاقی عمل کردن در سطح جامعه شود. در این مقاله‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌، فرضْ بر این است که کاربست فناوری با طراحی و ملاحظاتی خاص‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌، موجب تغییر وضعیت فردی و اجتماعی افراد در سطح جامعه می‌‌شود؛ به گونه‌‌ای که زمینهٔ قرارگرفتن در موقعیت‌‌هایی که ممکن است به عمل ‌‌‌غیر اخلاقی بیانجامد‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌، به حداقل برسد. از این‌‌رو‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌، در این مقاله به دنبال تبیین و تحلیل این مسئله هستیم که طراحی و کاربست فناوری چگونه می‌‌تواند موجب بروز و ظهور رفتارها و اعمال اخلاقی و ارتقای سطح اخلاق در جامعه شود.

نقش قصد در ‌‌حُسن‌ و قُبح اخلاقی‌‌‌، از منظر آخوند خراسانی

بحث ‌‌حُسن‌ و قُبح از مسائل مهم کلام‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌، فلسفه و اصول فقه است. از طرفی دیگر‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌، قضاوت دربارۀ نیکویی و بدی‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌، به متغیّرهایی نظیر «قصدِ فاعل» وابسته است. یکی از مسائل مورد کنکاش فقیهانِ اصولی و فیلسوفان اخلاق‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌، بررسی نقش قصد در ارزش عمل و ‌‌حُسن‌ و قُبح افعال است. در این میان‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌، اندیشه‌های ملا محمد کاظم خراسانی (آخوند خراسانی)‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌، دربارۀ تأثیر قصد بر ‌‌حُسن‌ و قُبح افعال از اهمیت فراوانی برخوردار است. در این مقاله با روش تحقیقی۔ توصیفی‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌، ضمن مفهوم‌پردازی ‌‌حُسن‌ و قُبح و تبیین دیدگاه‌های مختلف دربارۀ معنای آنها‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌، نظر فقیه و اصولی بزرگ‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌، آخوند خراسانی دربارۀ نقش قصد در ‌‌حُسن‌ و قُبح اخلاقی تحلیل ‌شده است. از نظر آخوند خراسانی‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌، «‌حُسن‌ و قُبح» همان ملائمت و منافرت فعل با قوّهٔ عاقله است. به این معنا که هر عملی که مورد تأیید عقل باشد‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌، ملائم و اگر عقل آن را تأیید نکند‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌، مورد تنفر است. قصد فاعل نیز یکی از معیارهای ملائمت و منافرت با عقل است. بدین ترتیب‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌، قصد خوب‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌، حُسن فاعلی دارد‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌، چنان‌ که قصد بد قُبح فاعلی دارد‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌، یعنی عقل اراده انجام افعال قبیح را نمی‌پسندد و به قبح آن حکم می‌کند و به‌تبع قبحِ نیّت عمل نیز قبیح شمرده می‌شود.

تعلیم ارزش‌ها در دانشگاه

همواره نیازمند چارچوبی اخلاقی برای زندگی هستیم. این چارچوب در آغاز به وسیله والدین به ما داده و سپس در دوران کالج به چالش کشیده و اصلاح و تکمیل می‌شود. در سال‌های آغازی کالج، دانشجویان به نوعی انکار ارزش‌های مسلط می‌رسند و بعد دوباره چارچوب اخلاقی خود را اصلاح و بازسازی می‌کنند. از این منظر، جامعه یکدست و متحد نیازمند تربیت اخلاقی دانشجویان در آموزش عالی است.

کانت در حوزه علمیه قم

قانون اخلاق به شناسایی و سنجش‌گری دیدگاه‌های نهادین در فلسفه شرق و غرب در باب اخلاق اختصاص دارد. این کتاب در راستای طرحی تدوین یافته که در سه مرحله سامان گرفته: در آغاز؛ شناسایی دیدگاه‌های عمده کلاسیک موجود در فلسفه شرق و غرب در باب اخلاق انجام می‌پذیرد؛ سپس سنجش این دیدگاه‌ها و نقاط قوت و ضعفی که در این دیدگاه‌ها ممکن است از دید ناظر پدید آید، مطرح می‌شود. مرحله نهایی نیز نظریه اساسی نویسنده در مورد اخلاق است که از خلال نقّادی عقل به طور محض، بدون مراجعه به تجربه به آن رسیده است.

انسانیت؛ تاریخ اخلاقی قرن بیستم، جاناتان گلاور

صد سال رسوایی

تاریخی که گلاور ارائه می‌دهد واقعا هولناک است، ولی به دلیل معنایی که سعی می‌کند به آن ببخشد جذاب و آموزنده نیز هست. بررسی تاریخی نگران‌کننده گلاور نشان می‌دهد که چگونه انسانیت‌زدایی فردی و جمعی از دیگران، فاصله‌گیری کافی از دیگران برای ندیدن رنج و محنت‌شان، تقسیم مسئولیت اعمال در میان جمعی بزرگ، و عقلانی‌سازی فایده‌گرایانه و آرمانشهری می‌تواند هویت اخلاقی را بفرساید. انسانیت: تاریخ اخلاقی قرن بیستم کتابی شگفت‌انگیز، نافذ و تأثیرگذار است که با واقعیت‌های نامطبوع تاریخی روبه‌رو می‌شود و درباره این‌که از دست انسان‌هایی که به این مسائل می‌اندیشند، چه بر می‌آید، پیشنهاداتی ارائه می‌دهد.

برای خوب زیستن لازم است داستان بخوانیم

قصه‌ها دید ما را باز می‌کنند. آن‌ها به ما کمک می کنند تا برای مدتی از زندگی مالوف و آشنای خود بیرون کشیده شویم و تصور کنیم که چگونه می‌توانستیم زندگی کنیم، و دور و اطراف ما چگونه می توانست باشد. تصور کردن شرایط کاملا متفاوت و زندگی‌های به کلی متفاوت به ما این اجازه را می دهد که به این فکر کنیم که چه می‌شد اگر ارزش های دیگری می‌داشتیم یا داشته باشیم، اگر جای دیگری بودیم یا برویم، اگر کارهای دیگری می‌کردیم یا بکنیم. قصه‌ها به ما یاد می‌دهند که به این فکر کنیم زندگی ما چگونه می‌توانست باشد اگر ارزش‌ها و شرایط‌‌‌مان متفاوت بود. همچنین قصه‌ها به ما یاد می دهند که زندگی کسانی که در شرایط کاملا متفاوتی نسبت به ما زندگی می کنند چگونه است، با چه مشکلاتی دست پنجه می کنند که ما نمی کنیم و چه امکاناتی دارند که ما نداریم. همه‌ی اینها سبب می شود تا ما بتوانیم تصور خود را از اینکه زندگی خوب چگونه زیستنی است تغییر دهیم و اصلاح کنیم.

ده فرمان اخلاقی؛ راه‌حل نزاع‌های دینی

به مناسبت هفته وحدت نشست مجازی «اخلاق مخالفت؛ گمشده بحث وحدت» به همت خانه کتاب و ادبیات ایران و سرای اهل قلم برگزار شد. در این نشست آقای دکتر سید حسن اسلامی اردکانی با بیان اینکه بی‌اخلاقی در گفت‌وگوهای دینی و میان‌دینی رواج پیدا کرده است، به ده فرمان اخلاقی اشاره کرد که پایبندی به آن‌ها می‌تواند در اخلاق گفت‌وگو مؤثر باشد.

هیجان چه تأثیری بر شکل‌گیری فضیلت اخلاقی دارد؟

سبب توجه اهل فلسفه به هیجانات آن است که معرفت و شادکامی و اخلاق که از دیرباز دلمشغولی اصلی فلسفه بود تلاقی‌های بسیاری با هیجانات دارد. از این رو، فیلسوفان کوشیده‌اند تا نشان دهند ارزش و جایگاه هیجانات در کسب معرفت و تحصیل شادکامی و زندگی اخلاقی چیست. فیلسوفان در مقایسه با عالمان بیشتر بر تحلیل‌های انتزاعی درباب هیجانات متمرکزاند. کاوش در سرشت هیجان به مسائل فلسفی چندی می‌انجامد از جمله: هیجان و دیگر عواطف آدمی چه تمایزاتی دارند؟ آیا هیجان ارزیابانه است یعنی باید آن را از جنس حکم و داوری دانست یا از سنخ ادراکات یا چیز دیگری به شمار آورد؟ شأن معرفتی هیجانات و نسبت آن با احکام و داوری‌های ارزشی چیست؟ چه رابطه‌ای میان انگیزش و هیجان است؟ و سرانجام، جایگاه هیجان در اخلاق کجاست و چه تأثیری بر شکل‌گیری فضیلت و منش اخلاقی دارد؟

دوستی و دغدغه دیگری از نگاه نوارسطوئیان

همراه با احیای دوبارۀ اخلاق فضیلت در سال 1958 بحث‌های فلسفی جدیدی در حوزۀ دوستی پا گرفت. در عصر حاضر نوارسطوییان از جمله مکاتبی هستند که علاوه بر احیا و نیز جرح‌وتعدیل مفاهیم ارسطویی دوران باستان بر مکاتب پساارسطویی دوران باستان نیز تعمق کرده و مهم‌ترین مطالبۀ اخلاق فضیلت را شکل دادن عقلانی احساسات، عواطف و هیجانات درونی فرد برای خوب زندگی کردن به لحاظ درونی تلقی کرده‌اند. مهم شمردن درونیات انسانی به این شکل سبب وارد آمدن اتهاماتی مانند خودگزینانه بودن به آنها شده است. در این مقاله، ضمن پرداختن به «دغدغۀ دیگری» به منزلۀ مؤلفه‌ای جدید در اخلاق فضیلت نوین و بررسی اهمیت و نقش «دغدغۀ دیگری» و دوستی در سعادت انسان از منظر ارسطو و مکاتب پساارسطویی و نوارسطوییان، به این مهم پرداخته می‌شود که جولیا آناس در مقام فیلسوفی نوارسطویی بر چه اساسی نظریه‌های مکاتب باستانی در باب سعادت را آغشته به خودگزینی نمی‌داند، و چه جایگاه و حد مرزی برای دوستی و دغدغۀ دیگری متصور است.

استعاره‌هایی که با آن‌ها اخلاقی زندگی می‌کنیم

دغدغه و دستمایه اصلی در این مقاله بررسی نقش استعاره‌های مفهومی در ساحت اخلاق است. پس از تعریف و تحلیل استعاره مفهومی با تاکید بر آراء لیکاف، جانسن و کوچِش، عمومیت، مفهومی بودن ذاتی و ساختار سیستمی به عنوان سه مولفه اصلی این سنخ از استعاره معرفی و انواع ساختاری، وجودشناختی و جهت‌مند آن به بحث گذاشته شد. همچنین بیان شد که اخلاق، سرشتی استعاری دارد و بدون استعاره‌های مفهومی قابل تصور نیست. ورود استعاره به اخلاق در دو قالب اصلی شکل می‌گیرد: ترسیم استعاری مفاهیم اخلاقی و مفهوم‌سازی استعاری از یک موقعیت خاص اخلاقی. بر مبنای همین دو نکته، احتمال درافتادن اخلاق استعاری در ورطه نسبیت و نقد و تحلیل آن دستمایه ادامه کار قرار گرفت. یافته اصلی و نوآوری این نوشتار در طرح‌ریزی ملاک‌های سه‌گانه برای سنجش کارآمدی استعاره‌ها در ساحت اخلاق است. نوع و میزان تاثیر استعاره بر واقع‌نمایی اخلاقی، نوع و میزان تاثیر استعاره بر انگیزش اخلاقی و نوع و میزان تاثیر استعاره بر عینی‌سازی یا ملموس نمودن مفاهیم اخلاقی، معیارهایی هستند که می‌توانند هم مانع نسبیت در اخلاق استعاری شوند و هم درجه‌بندی ارزشی‌ آنها را تسهیل نمایند.

حادثه عاشورا سه اصل عدالت، کرامت و حریت را زنده و جاودانه کرد

در میان تبیین‌ها و برداشت‌های زیادی که از واقعه عاشورا شده است، به نظر می‌رسد جنبه اخلاقی این حرکت کمتر موردتوجه قرار گرفته است. در این گفتگو که به همت کانون فرهنگی هنری امام حسین شکل گرفته است، آقای ابوالقاسم فنائی به تبیینی اخلاقی از این واقعه می‌پردازند. این تبیین بر اصولی اخلاقی، همچون عدالت، کرامت و آزادگی انگشت می‌نهد که رعایت آنها را در لابلای وقایع عاشورا و نیز در سایر ایام زندگی آن حضرت می‌توان دید. توجه آن حضرت و یارانشان به رعایت این اصول مؤید آن است که در مسیر انجام وظایف دینی، هرگز نباید گمان کرد که هدف می‌تواند وسیله را توجیه کند. به علاوه این تبیین، الگو بودن آن حضرت را محدود به شیعیان یا مسلمانان نمی‌کند. در ادامه خلاصه‌ای از این گفتگو را می‌خوانید.