Lying and Deception ,Theory and Practice

گزارشی از کتاب «دروغ و فریب؛ تئوری و عمل»

نگاشته: توماس کارسون

توماس کارسون در اواخر قرن بیستم طی چندین مقاله تعریف خود از دروغ را ارائه نموده و در سال ۲۰۱۰ کتاب خود با عنوان دروغ و فریب را منتشر کرد.

این کتاب همچون کتاب سیسلا بوک، پژوهشی مهم در موضوع دروغ و فریب محسوب می­شود. کارسون در این کتاب علاوه بر تعریف دروغ، حکم آنرا را از منظر برخی فیلسوفان، بطور کامل شرح می­دهد و آنها را ناتمام می­داند. او در نهایت تلاش می­کند با تکیه بر عقل ورزی اخلاقی به رأی صوابی در مورد حکم دروغ دست یابد.

ذخیره

تعریف سنتی از دروغ که حتی در بسیاری از لغت­نامه­های انگلیسی نیز راه یافته، تعریفی سه­ مؤلفه­ای است که برای صدق مفهوم دروغ سه شرط زیر را لازم می­داند:

  1. جملۀ خطایی بیان شود.
  2. گوینده به خطا بودن جمله باور داشته باشد.
  3. گوینده قصد فریب مخاطب را داشته باشد.

در اواخر قرن بیستم این تTom Carsonعریف مقبولیت خود را از دست داده و با توجه به اشکالات آن، برخی درصدد تعریف جایگزین برآمدند. مخالفان تعریف سنتی، عمدتا با شرط سوم (قصد فریب) مخالفت بودند. از جمله شاخص ترین این افراد توماس کارسون است. او در اواخر قرن بیستم طی چندین مقاله تعریف خود از دروغ را ارائه نموده و در سال ۲۰۱۰ کتاب خود با عنوان دروغ و فریب را منتشر کرد. این کتاب همچون کتاب سیسلا بوک، پژوهشی مهم در موضوع دروغ و فریب محسوب می­شود. کارسون در این کتاب علاوه بر تعریف دروغ، حکم آنرا را از منظر برخی فیلسوفان، بطور کامل شرح می­دهد و آنها را ناتمام می­داند. او در نهایت تلاش می­کند با تکیه بر عقل ورزی اخلاقی به رأی صوابی در مورد حکم دروغ دست یابد. در این فرصت تنها به تعریف متفاوت کارسون ازدروغ می­پردازیم و از ذکر مطالب دیگر صرف نظر می­کنیم.

از نظر کارسون تعریف مشهور از دروغ ناتمام است چرا که قصد فریب در همه دروغ­ها وجود ندارد. شخصی را تصور کنید که به اجبار و تهدید وارد دادگاه شده تا شهادت دروغ دهد، او هنگام أداء شهادت دروغ، نه تنها قصد فریب قضات را ندارد بلکه آرزو می­کند قضات گفته او را باور نکرده و به شهادت او اعتنایی نکنند. این در حالی است که شهادت او دروغ محسوب می­شود. یا فردی را تصورکنید که فیلم جنایتش  در دادگاه پخش می­شود و می­داند که قضات فریب او را نمی­خوردند، اما همچنان می­گوید که جرمی را مرتکب نشده است؛ در این مورد نیز مشکل بتوان قصد فریب را در دروغگو یافت. بعلاوه روانشناسان معتقدند تا سن حدود سه سالگی کودک، درکی از معنا و مفهوم فریب ندارد ولی واژه دروغ در عرف به گفته­های کودکان نیز اطلاق می­شود. همچنین برخی از افراد بیمار دروغ را به نیت دروغ و نه نیت فریب می­گویند. کارسون با بررسی این موارد می­گوید: قصد فریب، عنصر همۀ دروغ­ها نبوده و تعریف سه مؤلفه­ای از دروغگویی، جامعیت لازم را ندارد. وجود این مشکلات توماس کارسون را بر آن داشت تا با الهام از راس تعریف دیگری از دروغ را ارائه دهد. راس اگرچه هیچ گاه دروغ را تعریف نکرد، اما در وجه ممنوعیت اخلاقی دروغ، نکته­ای را اشاره کرده که کارسون را در کشف ماهیت دروغ یاری می­کند. راس معتقد است همه اقسام دروغ، در نگاه نخست نوعی نقض پیمان است. پیمانی مبنی بر اینکه هر جا از زبان استفاده می­کنیم و یا در محاورات و گفتگوهای خود، حقیقت را بگوییم. او همه دروغ­ها را به دلیل آنکه نقض پیمان است خطا می­داند. به عبارت دیگر از نظر راس، پیمان نانوشته­ای در پس هر گفتگو و تخاطبی مبنی بر اینکه شخص راست می­گوید و حقیقت را بکار می­گیرد، وجود دارد. به همین دلیل است که همگان توقع داریم طرف مقابل به گفته­های ما اعتماد کرده و آنرا حقیقت بداند.

راس معتقد است میان دو جملۀ زیر تفاوتی وجود ندارد:

آسمان آبی است

این درست است که آسمان آبی است.

از نظر راس عبارت ( این درست است که/ it is true that ) معنایی را به جملۀ ما اضافه نکرده و میان این دو جمله از نظر معنایی تفاوتی وجود ندارد، چرا که به طور عادی وقتی کسی چیزی را بیان می­کند، صدق جمله را تضمین کرده است. کارسون نیز از این جهت با راس همراه است و معتقد است هر دروغی نقض پیمان صداقت، در روابط و گفتگو با دیگران است. او با استفاده از وجه بد بودن دروغ که راس بدان دست یافته بود، مؤلفه­های دروغ را اینگونه بازسازی می­کند:

  1. جملۀ خطایی گفته شود.
  2. گوینده، خطا بودن جمله را باور داشته باشد.
  3. بیان جمله در بافت و قالبی باشد که گوینده صدق آنرا تضمین کند.

مطابق این تعریف ملاک دروغ، ضمانت صدق است نه قصد فریب. کارسون معتقد است در همۀ جملات ضمانت صدق وجود دارد اگر چه به آن تصریح نشود. حتی ممکن است گاهی اوقات تشخیص ضمانت صدق مشکل باشد، به همین دلیل شخص دچار تردید شده و از طرف مقابل می­پرسد: «آیا راست میگویی؟» به این معنا که « آیا ضمانت صدق جمله­ات را تضمین می­کنی؟» خلاصه اینکه در اندیشۀ کارسون قضاوت ما نسبت به راست یا دروغ بودن سخنی، پیش از آنکه متأثر از قصد گوینده باشد، برآمده از بافت و سیاق کلام است.

قصد فریب، عنصر همۀ دروغ­ها نبوده و تعریف سه مؤلفه­ای از دروغ­، جامعیت لازم را ندارد.

تعریف کارسون به نظر از جامعیت مناسبی برخوردار بوده و انواع متعدد دروغ را در بر می­گیرد. از سویی شامل شخصی که به اجبار در دادگاه شهادت داده می­شود و از سوی دیگر شوخی، جک، رمان، غصه­گویی و... را (از آنجا که در بافت کلام ضمانت صدق وجود ندارد)، از ذیل دروغ خارج می­کند.

خلاصۀ اینکه دروغ نیازمند قصد فریب نیست بلکه نقض پیمانی است که به صراحت یا به نحو ضمنی گوینده در گفتگو بدان ملتزم است.

تعریف کارسون البته آخرین تعریف ارائه شده در مورد دروغ نیست و چند اشکال جدی بر آن وارد است. به همین دلیل تازه نفسانی همچون دُن فالیس تعریف نویی را ارائه کرده­اند. با این همه اما تعریف کارسون و کتاب او در زمینه دروغ و فریب، برای علاقه­مندان به پژوهش در خصوص این موضوع بسیار ارزشمند است. این کتاب در سال ۲۰۱۰ در ۲۸۰ صفحه و توسط انتشارات دانشگاه آکسفورد منتشر شده است. 

بالا

نظرات