سندی کوچک با ادعاهایی بزرگ

گفت‌وگو با آیت‌اللهی درباره‌ی مرام‌نامه‌ اخلاقی برای فضای مجازی

حمیدرضا آیت‌اللهی نویسنده این مرام‌نامه: الزاما  هیچ کس با خواندن این مرام نامه در فضای مجازی اخلاقی رفتار نمی‌کند ولی همین که افراد متوجه جایگاه اخلاق شوند، و با حساسیت در این فضا حضور داشته باشند مهم و کافی است.

آنچه در ادامه می‌خوانید متن گفت‌وگوی شفقنا رسانه با آیت اللهی در پاسخ‌ به مهمترین پرسش‌ها و نقدهای مطرح شده درباره‌ی مرامنامه است که او خود را مشتاق شنیدن درباره‌ی آنها می‌داند اگرچه معتقد است «این‌ها بهانه‌هایی است که هر وقت کسی می‌خواهد کاری انجام دهد بقیه می‌گویند چرا تو باید انجام بدهی؟»

ذخیره
 

هدف از تدوین متن «مرام نامه اخلاقی در فضای مجازی» چیست؟

در شرایط جدید وقتی با تکنولوژی‌های جدید مواجه می‌شویم، قطعا با یک سری پیامدها و مسائل جدید روبه‌رو خواهیم شد  که نیاز به تصمیم‌گیری درست و رفتار صحیح دارد. به همین خاطر اگر این تصمیم‌گیری از نوع اخلاقی باشد، باید مبنا و ملاکی برای تشخیص خوب و بد بودن داشته باشد. به طور مثال همه ما می‌دانیم صداقت امر پسندیده و خوبی است اما تا چه حد باید در فضای مجازی صادق باشیم؟ یا دولت تا چه حد می‌تواند وارد مسائل زندگی افراد شود و آیا این کار درستی است یا نه؟ تا چه اندازه من نوعی، حق دارم مطلبی را برای چند نفر به طور همزمان ایمیل کنم؟ اینها سؤال‌برانگیز است و به یک مبنا نیاز دارد. از طرفی دیگر با توجه به این که قضاوت درباره‌ی آن امری سلیقه‌ای است، پس حتما باید برای آن اصولی از نوع اخلاقی باشد تا بتوانیم در فضای مجازی بر اساس آن حرکت کنیم. براساس مبنا حرکت کردن در فضای مجازی، قضاوت کردن را برای ما ممکن‌تر خواهد کرد. به همین خاطر همه‌ی این کارها منوط به این است که همه‌ی جوانب این کار را در نظر بگیریم و بسنجیم و چارچوب‌های اخلاقی را تعیین کنیم که بر اساس همین چارچوب‌ها یک سری مسائل حقوقی هم به وجود خواهد آمد.

این مرام نامه قرار است روابط چه کسانی را با هم تنظیم کند؟

 کسانی که در فضای مجازی درگیر مباحث اخلاق می‌شوند؛ شامل ذی‌نفعان این فضا، یعنی طراح سایت‌ها یا مالک آن، کاربران فضای مجازی یا دولت‌ها، همگی می‌توانند در گروه ذی‌نفعان جای بگیرند که هر کدام به نوعی می‌توانند دچار یک سری چالش‌های اخلاقی شوند و این افراد نیاز به یک نظم و انضباطی برای کنش و تعامل در این فضا دارند و طرف سخنم با اینها است. به همین خاطر قبل از هر چیز به تعیین چالش‌ها پرداختم و بعد متناسب با این چالش‌ها حکم درست اخلاقی را برای تنظیم روابط بین این افراد نوشتم.

چالش‌های فضای مجازی مورد نظر شما بر چه اساسی تعیین شده است؟

اساس این چالش‌ها این بوده که کشورهای دیگر چه تعاریفی از چالش در فضای مجازی داشته‌اند؟ و توانستم از طریق کتاب‌ها و مقالات موجود به این چالش‌ها دسترسی پیدا کنم. دومین منبع برای پیدا کردن چالش‌ها، مشورت با افراد مختلف  و تجربیات آنان در فضای مجازی مرتبط با مسائل اخلاقی بود که هر روزه با آن سر و کار داشتند. منبع دیگر بهره‌گیری از کارهای اخلاقی افراد مختلف در فضای مجازی بود. در واقع با دسترسی به این منابع، تدوین اولیه مبانی مرام نامه را شروع کردم و بعد متناسب با شرایط فرهنگی جامعه، ساختار و ارزش‌های حاکم بر جامعه اصلاحاتی بر روی آن انجام دادم. به همین خاطر برای نوشتن مرام نامه اخلاقی، در وهله اول باید مبانی اخلاقی کشور را پیدا کنیم و بعد اصول اخلاقی را تعیین و با در نظر گرفتن ذی‌نفعان این فضا، دستورالعمل‌ها را ذکر کنیم.

به مرام‌نامه در کشورهای دیگر اشاره کردید، کمی مصداقی‌تر توضیح دهید. چه کشورهایی این مرام‌نامه را داشته‌اند و به چه مباحثی توجه کرده‌اند؟

مسائلی مثل رازداری، صداقت و عدم اضرار جزء اصول اخلاقی در هر کشوری است. مطلب یا عکس ما در فضای مجازی نباید به کسی ضرر یا آسیبی برساند، لذا این عدم اضرار برای همه کشورها یک مسئله مهم است. در واقع این‌ها اصول مهم اخلاقی بیشتر کشورهای جهان است که بر پایه یک مرام‌نامه اخلاقی کنترل می‌شوند. ولی در کشور ما چنین سندی تا به امروز نبوده و اولین بار یک سند پزشکی بوده که به صورت مرام‌نامه اخلاقی پزشکی تدوین شده است.

یعنی در کشورهای دیگر چنین مرام‌نامه اخلاقی فضای مجازی وجود دارد؟

مرام‌نامه‌های اخلاقی دیگری وجود دارد ولی هیچ کدام از آن سندها نمی‌توانند از لحاظ جامعیت و کامل بودن با این مرام‌نامه‌ برابری کنند.

آن‌ متون در کشورهای دیگر بیشتر حقوقی است یا اخلاقی؟

نه، به هیچ عنوان آن مرام‌نامه‌ها هم اخلاقی هستند و زمینه‌ی حقوقی و جزائی ندارند ولی از زمینه حقوقی و جزائی استفاده می‌کنند و اخلاق را به عنوان یک ملاک در نظر می‌گیرند. حال این که جامعه چه طور اخلاقی شود حرف دیگری است؟

با توجه به این که مرام‌نامه‌ها اصولا ضمانت اجرایی ندارند و اخلاق معمولا تعاریف نسبی دارد، چه طور می‌توان به عملیاتی شدن چنین مرام‌نامه‌هایی امیدوار بود؟

طبق روالی که برای نوشتن مرام‌نامه توضیح دادم، بعد از پایان نگارش نهایی، آن را به افراد زیادی نشان دادم که همگی جزء نخبگان هستند و از آنها خواستم تا هر گونه جرح و تعدیل باعث بهتر شدن این مرام‌نامه را اظهار کنند؛ هم ایرادهای این مرام‌نامه مشخص شود و هم این که اجماعی بر اصول اخلاقی مدون شده باشد. در حال حاضر هم امکان هر گونه تغییر و ویرایش بر این مرام نامه وارد است و ممکن است سال بعد با توجه به شرایط فضای مجازی، بسیاری از مبانی این مرام‌نامه عوض شود. دقیقا مثل قانون که بعد از اجرای آن اگر پیامدهایی خوبی از آن نگیرند، امکان دارد آن ماده حذف شوند. خدا را شکر که تا این لحظه کسی با اصول تدوین شده در این مرام نامه مخالفتی نداشته و امیدوارم افراد صاحب نظر دیگر هم این مرام نامه را بخوانند و نظرات‌شان را برای هرچه بهتر شدن این اصول بگویند.

فکر می‌کنید این مرام نامه چه‌قدر می‌تواند به اخلاقی شدن فضای مجازی کمک می‌کند؟

آدم‌ها در تصمیم‌گیری‌های اخلاقی خود معمولاً یک سری چیزها را مورد لحاظ قرار می‌دهند که یا جزو پیشینه‌ی ذهنی آنهاست یا بر حسب منافع تعریف شده برای خود یا بر حسب اقبال جامعه منجر به تصمیم‌گیری اخلاقی می‌شود. لذا این تصمیم‌گیری‌ها باید بر حسب یک ملاکی مورد آزمایش قرار بگیرد که حکم درست و مشخص برای یک رفتار تعیین شود و از این منظر مرام‌نامه می‌تواند کارساز باشد.

 با توجه به این که این مرام‌نامه از طرف شورای عالی فضای مجازی تصویب شده است، به نظر شما آیا می‌توان به می‌توان به شکل بخشنامه‌ای یا دستوری مباحث اخلاقی را پیش برد؟

به اعتقاد من نوشتن مرام‌نامه اخلاقی برای فضای مجازی آن قدر ضرورت دارد که مسئولیت آن می‌تواند به عهده هر کسی باشد. حال از بخشنامه‌ای شدن و دستوری بودن آن در نهاد دولتی تا دادن آن به یک فرد عادی و غیردولتی. پس هر فردی  که توان نوشتن چنین سندی را داشته باشد، باید اعلام آمادگی و شروع به فعالیت کند. این که فرد یا نهاد نگارنده‌ی مرام‌نامه چه تفکر و اعتقادی دارد یا از کدام جناح است، مهم نیست. ما باید اخلاق بر مبنای اسلامی را تعریف کنیم. یعنی اگر  همه مردم اخلاق را به عنوان یک امر بدیهی می‌پذیرند، باید بدانند اسلامی و غیر اسلامی بودن آن به چه معناست.

یعنی رویکرد شما نسبت به اسلام در این مرام‌نامه مشخص شده است؟

بله، به صورت کامل و مفصل توضیح داده‌ام و تقریبا ۱۸ پارامتر را ذکر کرده‌ام. یک سری از مبناها در این مرام‌نامه را از دید عقلی و منطقی مطرح کرده‌ام و یک سری دیگر را هم از دید اخلاقی در نظر گرفته‌ام و به مبانی و دیدگاه شیعه و مسائل اعتقادی آنها در دنیا و آخرت هم اشاره کرده‌ام. بنابراین رویکرد من و مطرح کردن مسائل اخلاقی در این مرام نامه بدون تأمل نبوده است بلکه بر اساس مبنا و پایه‌ای اصولی تنظیم شده است.

بنابراین مشخص شدن مبانی‌ درست اخلاقی برای فضای مجازی اهمیت دارد. در این میان شاید کسانی باشند که مخالف این رویکرد در این مرام‌نامه باشند، که من خود به شخصه پذیرای هر نوع انتقاد و جایگزینی شدن رویکرد درست‌تر در این سند هستم. و در حال حاضر مرام‌نامه به نقد شدن از سوی افراد صاحب نظر و متخصص نیاز دارد، چرا که لازمه اجرایی شدن این سند دیده شدن و اصلاح شدن آن از سوی پژوهشگران است.

در این مرام‌نامه از دولت‌ها و مالکان فضای مجازی نام برده‌اید. منظور شما از کاربرد این عناوین دقیقا چه کسانی بوده است؟ و چرا کار را این قدر گسترده تعریف کرده‌اید؟

این سؤال بسیار بجا است و شاید چند سؤال دیگر را هم بتوان مطرح کرد؛ این مرام‌نامه به دنبال اثرگذاری بر روی چه کسانی است یا چند نفر بر این مبنا حرکت خواهند کرد؟ این سؤالات همگی برای این است که ما می‌خواهیم اخلاق را در جامعه خود درست کنیم.

 اول این که  هیچ کس با خواندن مرام نامه الزاما در فضای مجازی اخلاقی رفتار نمی‌کند. اما اگر کسی قصد کار اخلاقی در جامعه را  داشته باشد، می‌داند باید بر اساس مبنا و اصول تعیین شده حرکت کند، پس می‌تواند به این مرام نامه رجوع و  سره را از ناسره تشخیص دهد. مثلا برای انتشار مطالبی در خصوص رازداری در فضای مجازی باید بر حسب یک سری موارد اصولی حرکت کند یعنی اول راه روشن را پیدا کند، بعد به انتشار چنین مطالبی دست بزند. برخی افراد گمان می‌کنند به محض نوشتن مرام‌نامه اخلاقی باید منتظر اخلاقی‌شدن آنان بود یا این که اخلاقی می‌شوند. به نظر من این امر در طولانی مدت جواب خواهد داد.

می‌توان گفت یکی از انگیزه‌های شما برای نوشتن این مرام‌نامه کمرنگ شدن شاخصه‌های اخلاقی در جامعه بوده است؟

 این مرام‌نامه قدرت اخلاقی کردن افراد را ندارد ولی حداقل می‌تواند افراد را متوجه این قضیه کند که اخلاق در فضای مجازی مهم و دارای جایگاه است. باید برخی آدم‌ها متوجه چنین اصطلاحی شوند. هر چند با توجه به مهجور بودن شدید اخلاق در جامعه، من بیشتر مصمم به نوشتن این مرام‌نامه اخلاقی شدم. چرا که اخلاق کل سیطره زندگی یک شخص را فرا می‌گیرد و بخشی از آن نیست. به همین خاطر می‌توان گفت بیشترین پیامد مرام‌نامه می‌تواند نظم و انضباط دادن به افکار و انتخاب افراد باشد. امروزه می بینم که خیلی از افراد بسیاری از مطالب علمی را بدون ذکر منبع به نام خود چاپ می کنند در حالی که اگر همین افراد به مرام نامه اخلاقی مراجعه کنند، متوجه خواهند شد که من تا چه اندازه در خصوص کپی کردن مطالب صحبت کردم و در ادامه به جزاهای که برای این عمل هست را هم توضیح داده ام ،خوب کسی که این مرام نامه را بخواند قطعا دارای یک نظام اخلاقی می شود. به همین خاطر فضای مجازی در امتداد فضای واقعی است و نمی‌توان آن را جدا کرد ولی اقتضای رفتاری در هر کدام با یکدیگر متفاوت است و رفتارهای خاص خود را می‌طلبد.

برخی تحلیل می‌کنند که اگر فردی خود را اخلاقی می‌داند، در فضای مجازی هم اخلاقی رفتار می‌کند؟

این را قبول ندارم چرا که همین فرد متوجه اخلاق در فضای مجازی نیست و به قول «جیمز رست» ما در زندگی واقعی دارای یک سری ارزش‌ها و هنجارها هستیم و اخلاق هم شامل همین ارزش‌هاست که باید در اولویت قرار گیرد. ولی امکان دارد گاهی اوقات ارزش‌های دیگری بر ارزش اخلاقی ترجیح داده شود و شئون معنوی نادیده گرفته شود. مثلا تابلویی از یک فرد برهنه را تصور کنید، امکان دارد ارزش زیبا شناختی این عکس بر ارزش اخلاقی آن یعنی حجب و پوشش آن غلبه کند؛ در اینجا تطابق ارزش‌ها مطرح می‌شود و نباید ارزش اخلاقی تحت‌الشعاع ارزش‌های زیباشناختی قرار بگیرد و مهجور شود. یا کمک کردن به متکدیان هم خیلی از اوقات افراد را دچار تردید می کند که آیا این نوع کمک باعث گدا پروری در جامعه می شود یا نه ؟از نظر اخلاقی باید کمک کرد حال باید تعیین کنیم این کمک کردن باید تا چه حد باشد.  لذا باید یک سند شئون اخلاقی برای این تطابق ارزش‌ها وجود داشته باشد تا نمودهای درست اخلاقی را نشان دهد.

بالا

نظرات